वेंगुर्ले

वेंगुर्ले या शब्दाचा अर्थ “वेंगेत मारून उरले ते वेंगुर्ले”.
वेंग म्हण्जे “कंबर”.म्हणजेच “कंबरेवर ठेऊन उरले ते”
प्रेक्शणीय स्थळे बघण्याचा ज्याना नाद आहे त्यानी वेंगुर्ल्याला अवश्य भेट द्यावी.रामेश्वर,दत्त,पुर्वस,ताम्बळेशवर,रवाळनाथ अश्या देवाच्या नावाची सुंदर मंदीरे बघायला मिळतील.तांबळेशवर मंदीर डोंगराच्या माथ्यावर आहे.खानोली गावाला जाताना घाटी चढून पाचशे ते सातशे फूट उंचीवर जावे लागते.वाटेत दोनशे ते तिनशे फूटावर तांबळेश्वर मंदीर आहे.

ह्या देवळाची ख्याती अशी की या देवळा जवळच गावाचे स्मश्यान भूमी आहे.त्यामुळे बहूतकरून दिवसा या देवळात दर्शनाला लोक येतात.रात्री हे देवूळ जरा भययुक्त्त वाटते.आजुबाजुचा देखावा तसा रमणीय आहे.

एव्हढ्या उंचीवरून खाली पाहिल्यास वेंगुर्ल्याचा समुद्र आणि फेसाळ लाटा,काळे मोठाले खडक,कोळ्यांची जहाजे,गलबते(मोठ्या होड्या),केव्हांतरी मुंबई ते गोवा जाणारी आगबोट आणि तिच्या नळकांड्यातून कोळशाचा धूर पाहिल्यावर “अरे नांखवा,रे नांखवा कितें रें? गोमू माहेरला जाते रे नाखवा हिच्या घोवाला कोकण दाखवा”हे जितेन्द्र अभिशेकी ने दिलेले सिनेमातले गाणे आठवून मन त्रुप्त होते.कधी कधी ही बोट वेंगुर्ल्याच्या बंदरावर पण थांबते.

तसा बंदराला धक्का नाही.दोन तिन मैलावर समुद्रात बोट थांबते.धक्यावरून पडाव किवा खपाटे (छोट्या होड्या)प्रवाश्याना घेऊन जातात किवा घेऊन येतात.त्यात मुम्बई वरून आलेले प्रवासी किवा गोव्याला जाणारे प्रवासी असतात.बोट लागून लागून ओकारया येऊन हैराण झालेल्या आमच्या सारख्या प्रवाशाना केव्हां एकदा धक्यावर येऊन पडतो असे होते.

दुपारी घरी पोहचल्यावर उकड्या तांदळांचा गरम गरम भात,त्यावर सरंग्याची आंबट तीखट आंबटी,आणि वालीच्या भाजीवर आडवा तिडवा हात मारल्यावर जीवात जीव यायचा.

ताम्ब्ळेश्वर देवाची आख्याईका अशी की तो देव नसून देवचार म्हणजे अर्धा देव आणि अर्ध भूत आहे अशी लोकांची समजूत असायची.आणि रात्री बारा नंतर तो वेंगुर्ल्या गावात फेरफटका मारतो अशी एक आख्याईका होती.त्यावेळी वीज नव्हती तेव्हां काळोख झाल्यावर लोक मिणमिणते दिवे विजवून लवकरच झोपी जायचे.शान्त वेळी भूत देवचार आठवले नाहीत तर नवलच म्हाणाव लागेल.

वेंगुर्ल्या बन्दराच्या ऊंच टेकडीवर एक सुंदर गेस्टहाउस आहे.झूळ झूळ  वारा,समोर अथांग सागर,आणि नजरेला न भिडणारे क्षितीज अशा वातावरणात विनोदी लेख व उत्तम नाटके लिहीण्याचा मूड पु.ल.देशपांडयाना आला नाही तर नवलच म्हणावे लागेल.ते ह्या गेस्टहाउस मधे मुक्कामाला असत असे त्यानीच एका त्यांच्या लेखात लिहून ठेवले आहे ते आठवले.

वेंगुर्ल्याच्या उत्तरेला क्यांप म्हणून खूप मोठे मैदान आहे.तुळस, मठ आणि वेंगुर्ले या तीन गावांच्या विळख्यामधे आहे.माझ्या लहानपणापासून ईथे एखादे  विमानतळ येणार म्हाणून बातम्या यायच्या पण अजून पर्यन्त बातम्याच आहेत.ह्या मैदानावर उन्हाळ्यात बरेच लोक संध्याकाळी फिरायला म्हणून यायचे.घरी परत्ताना वाटेत “बाब्ल्याचे कोल्द्रिन्क हाऊस ” म्हणून एका दुकानात, थंड थंड दूधात आइस्क्रिम घालून रंगी बेरंगी पेय घेण्यास चुरस लागायची.

वेंगुर्ल्याचे मार्केट ज्याला क्राफ़र्ड मार्केट म्हणून उल्लेखतात ते मुंबईला ज्या क्राफ़र्ड साहेबाने बांधले त्यानेच हे पण मार्केट बांधले आहे.मार्केटच्या आतल्या भागात काही दुकाने आसायची ती फक्त बेळगावाहून (घाटावरून) आलेली भाजी म्हणजे बटाटे, टोम्याटो असला माल ठेवायचे.आणि बाहेरच्या उघड्या जागेत जवळपासच्या लहान लहान गांवातून येणारा माल, ताज्या भाज्या, फळे फुले विकायला ठेवायचे.

मार्केटच्या बाजूच्या ईमारतीत मासळी बाजार भरायचा.तरहे तरहेचे मासे वेंगुरल्याच्या समुद्रातून किवा मांडवी वरच्या खाडीतून सरंगे, ईस्वण,बांगडे,कोलंबी,मोरी (शार्क मासा) असले मासे विकायला येत असत.मुंबईच्या समुद्रात मिळणारे पापलेट आणि बोंबील कोकणात मुळीच मिळत नाहीत.

खानोली घाटी चार पांच मैलांची आहे.चढून उतार लागल्यावर खाली चौपाटी (बीच) दिसतो.फेसाळ लाटांचा बीच आता कसा असेल कुणास ठावूक.कुडाळदेशकर द्न्यातीचे लोक खानोलीला दर वर्षी रवाळनाथाचा  उत्सव करायला येतात.घाटी चढताना करवन्दे, जांभळे, बोंडु, लहान लहान आंबे झुडपात जाऊन यथेच्य खायाला मिळायचे.
क्यांपच्या बाबतीत एक सांगावयाचे राहिले.तिथे एक हॊस्पिटल आहे. 
त्याला बाट्याचे हॊस्पिटल म्हणतात.ई.स.सतराशे पंचवीसच्या दरम्यान अमेरिकन मिशनरी लोकानी ते बाधले.जन सेवेबरोबर ते गरीब लोकांचे धर्मांतर करीत.सांगायचे म्हणजे १९३६ साली नुकतेच देशात रडिओ आले होते.ह्या होस्पिटलात एक रडिओ होता.दुसरा रतनागिरीच्या कलेक्टरकडे होता.आणि तिसरा अण्णानी माझ्या मोठ्या भावासाठी घेतला होता.हे रडिओ कार ब्यट्रीवर चालत.गम्मत म्हणजे प्रोगराम फक्त रात्रीचेच ऐकाला येत.रडिओ  आजुबाजुचे लोक ऐकायला येत.त्यांच्या बरोबर लहान मुले पण येत.

                                            श्रीकृष्ण सामंत (स्यान होझे कॅलिफोरनीया)