माळरानातली शांती

शांततेचं दान.

“तुम्हाला सांगायला लाज वाटते परंतु,न सांगून माझ्या पुढच्या विचाराना बळकटी येणार नाही.गेल्या तीन महिन्यात माझा दोनदा गर्भपात झाला. मी अगदी हैराण झाले होते.” इति सुलभा.

मी अपना-बाजार मधे आंबे घेण्यासाठी गेलो होतो.माझ्या अगोदर सुलभा ,माझी शेजारीण,आंब्याची एक पेटी खरीदताना मी पाहिलं.तिनेही मला पाहिलं.

“अगं,तू केव्हा आलीस.?कोकणात गेली होतीस ना? तरी पाचसहा महिने तरी तू दिसली नाहीस.” मी सुलभाला विचारलं.

मला सुलभा म्हणाली,
“असं उभ्या,उभ्या मला तुम्हाला सर्व सांगता येणार नाही.जमेल तेव्हा घरी या.मी तुम्हाला सर्व काही सांगते.पण हो,ही आंब्याची पेटी संपण्यापूर्वी या.”

मी सुलभाच्या घरी गेलो तेव्हा पिकलेल्या आंब्यांचा वास येत होता.पिकलेल्या आंब्यांचा सुगंध कुणी लपवू शकत नाही.
मी सुलभाला म्हणालो,
“आंबे अजून संपलेले दिसत नाहीत.”

हसत हसत मला सुलभा म्हणाली,
“मला अजून तुमची ती कविता आठवते”.

“लपविलास तू हापूस आंबा
सुगंध त्याचा छपेल का
बाठा चोखून खपेल का?

जवळ फळे पण दूर ते सूरे
दात शीवशीवे जीभ सरसरे
लपविलेस तू जाणूनी सारे
रंग फळाचा छपेल का?

क्षणात बघणे,क्षणात लाजणे
मनात हवे पण,दिखावा नसणे
ही खाण्याची खास लक्षणे
नाही म्हणाया जमेल का?

पुरे बहाणे,आतूर होणे
मित्रा,तुझिया मनी खाणे
मित्रहि जाणे,मी पण जाणे
आंबा छपविणे सुचेल का?

माझी ही कविता सुलभाने घळघळ मला वाचून दाखवली.तिने एक वही काढली आणि त्यात ही कविता लिहिलेली होती.मलाही त्याचा अचंबा वाटला.

मी सुलभाला म्हणालो,
“आणखी काय म्हणतेस.कोकणात दिवस कसे गेले ? मुळात तू अचानक कोकणात कशासाठी गेलीस? आणि एवढा लांब मुक्काम का केलास?”

“सांगते,सांगते सर्व सांगते पण त्यापुर्वी मला तुम्हाला प्रस्तावना द्यावी लागेल.
त्याचं असं झालं,अलीकडे मला ह्या शहरातल्या अशांततेचा फार कंटाळा आला होता.
शांत वातावरणाची ताकद मला विशेष भावते.सकाळी उठल्यावर आपल्याबरोबर आपलं सभोवतालचं जगही जेव्हा उठतं तेव्हा आजुबाजूला पाहिल्यावर असं दिसतं की हे सगळं जग गडबड गोंधळाच्या जाळ्यात अडकून बसलं आहे.सगळीकडे कानठळ्या बसण्या इतक्या गाण्याच्या गर्जना,गाड्यांचे अवास्तव वाजणारे भोंगे,विक्रीत्याकडून वर्तमानपत्रातल्या ठळक बातम्यांच्या शिर्षकांचे मोठ्यांदा ओरडून सांगीतले जाणारे मथळे,एक ना दोन.

असा सगळा आवाजाचा गोंधळ आजुबाजूला असताना,आपण स्वतःलाच स्वतःपासून दडवून ठेवतो.आपल्या अंगात असलेले पैलू,आपल्या कमतरता,आपल्याला वाटणार्‍या भीतीचे गुढ,आपल्या मनात येणारा डळमळीत दिखावा ह्या सर्व गोष्टी दबल्या जातात.

अलीकडे तर मला शांततेची आवश्यकता एव्हडी जरूरीची वाटायला लागली की मी तिच्यासाठी भारावून गेले होते.आणि त्याचं कारणही तसंच होतं.तुम्हाला सांगायला लाज वाटते परंतु,न सांगून माझ्या पुढच्या विचाराना बळकटी येणार नाही.गेल्या तीन महिन्यात माझा दोनदा गर्भपात झाला. मी अगदी हैराण झाले.
शेवटी थोडे दिवस कोकणात माहेरी जाऊन रहाण्याचा माझा विचार पक्का ठरला.
कोकणात,माझ्या माहेरी इतकं शांत वातावरण आहे की,विचारूं नका.माळावर आमचं एक खोपट आहे. आणि खरच तिकडच्या वातावरणात,मला माझ्या वैषम्याचं प्रयोजन काय असावं ते नक्कीच कळून चुकलं.

फार पूर्वी मला शांततेच्या प्राधान्याची एव्हडी जरूरी भासली नव्हती.रेडियोवरची गाणी मोठमोठ्याने ऐकण्याची मला सवय होती.रेडियोचा व्हाल्युम वाढला नसला तर मी माझ्या ओळखिच्याकडून त्यात दुरूस्थी करून घ्यायची.पण एक मात्र खरं की,मला एकटं रहायला आवडायचं.विशेष करून मी काहीतरी लिहित असेन तेव्हा एकटेपणाची जरूरी भासायची.पण अलीकडे मात्र एखादा खाणकरी, सोन्याच्या खाणीत सोनं हुडकत असतो अगदी तसंच मला शांतता हुडकावी असं वाटायला लागलं होतं.

शांती माझं बहुमुल्य रत्न झालं होतं.आणि बरेच वेळा ही शांती हा एक आवाक्याबाहेरचा जिन्नस वाटायला लागला होता.दुसर्‍या अर्थाने सांगायचं झाल्यास,ही शांती जणू माझ्या जबाबदार्‍यांचा डोंगराखाली दबून पिचून गेल्यासारखी झाली होती.त्याच्या भाराखाली हलायलाही मागत नव्हती.

एक वेळ अशी आली की माझं मलाच समजेनासारखं झालं.
माझ्या मुलांना माझी जरूरी होती.माझ्या विद्यार्थ्याना नवीन शिकायची जरूरी होती.माझ्या नवर्‍याला माझ्या सहवासाची जरूरी होती.फोनची घंटा वाजायची,दारावरची बेल वाजायची,कुणाला तरी माझ्याशी बोलण्याची आवश्यक्यता वाटू लागली.लोक मला जरासुद्धा मोकळीक द्यायला तयार नव्हते.
ती मोकळीक मिळवण्यामागे मी लागले.अगदी जेवणाच्या पंगतीतून उठून,कपड्याच्या घड्या करण्याच्या कामातून दूर जाऊन मी एकांत पाहू लागली.
बाल्कनीत असलेल्या झोपाळ्यावर जाऊन मी एकटीच बसायचे.अशावेळी शांत वातावरण मिळायचं पण त्यात नाद नसायचा.

सुरवातीला घरातल्यांची कुरबुर चालू व्हायची.
“एकत्र बसून ती जेवत का नाही.?”
“ह्यावेळी झोपाळ्यावर जाऊन बसण्याऐवजी ती उरलेलं जेवण उरकून का टाकत नाही?”

अशावेळी आमचा कोकणातला झोपाळा मला आठ्वयाचा.
कोकणातल्या आमच्या पडवीत टांगलेल्या झोपळ्यावर बसल्यावर,बाहेरच्या मोगर्‍याच्या वेलीवर किंवा पारिजातकाच्या झाडावर जमलेले पक्षी खूप किलबील करताना बरं वाटायचं,पावसाचा अनमान करून बेडूक डरांव डरांव करताना आवाज यायचा,आणि वार्‍याच्या झोतीबरोबर पिंपळाच्या झाडाची पानं सळसळायची. त्यावेळी खरंच वाटायचं की,शांती आणि नादाची जवळीक असायला हवी.किंबहुना नादा-विना शांती खरी नाही. विशुद्धतेमधे नादाचं मिश्रण झालेलं वातावरण माझ्या भोवती एक प्रकारची नैसर्गिक सामसुम निर्माण करायचं. एक प्रकारची स्थिरता माझ्या अंतरात निर्माण व्हायची.काय कळायचं नाही.पण एक प्रकारचं संतुलन निर्माण व्हायचं.माझ्या लहानपणीची स्वप्न किंवा काही उद्देश असतील त्याबद्दलचे विचारही संपुष्टात आल्या सारखं वाटायचं.आणि माझ्या ह्र्दयाला घेरून ठेवणार्‍या दुःखालाही मी सुरुंग दिल्या सारखं वाटायचं.कधी कधी तर मला असं वाटायचं की ह्या विश्वानेच मला उलटं-पुलटं केलंय आणि ते मला खदखदून हलवत आहे की,जेणे करून खाली काही पडणार आहे ते मी पहावं.

एका रात्री तर गंम्मत झाली.आमच्या घरामागच्या माळरानात मी फेरफटका मारावा म्हणून गेले.आमच्या माळरानात अनेक प्रकारची झाडं आहेत.फणसाची,गावठी आंब्याची,जांभळाची अशी अनेक उंचच उंच झाडं. करवंदाची झुडपं,काजुची खुर्टी झाडं.शिवाय पूर्वजांच्या काळापासून मोठी झालेली वडाची आणि पिंपळाची मोठमोठ्ठाली झाडं आहेत.वडाच्या पारंब्या झाडाच्या चारही बाजूनी लोंबत असतात.एखादी वार्‍याची झुळूक आली तर पिंपळाची पानं जोरजोराने सळसळत असतात. बरेचवेळा आमच्या माळरानात बरेच लोक वावरत असतात त्यामुळे आजुबाजूला जाग असते. पण कधी कधी अगदी सन्नाटा म्हणतात तसं असतं.अशावेळी स्मशान-शांतता असते असं वर्णन केल्यास काही चुकीचं होणार नाही.

माझा माळरानांतला हा फेरफटका अशाच सन्नाटाच्यावेळी झाला असावा.मला अजून आठवतं, माझ्याच ह्रुदयाचे ठोके मला ऐकू येऊ लागले.माझ्या नाडीचे ठोके मला माझ्या कानात ऐकू येऊ लागले.मला जीवनातली अदभुतता ध्यानात येऊ लागली.प्रत्येकाचा जीवनातली,अगदी, माझ्या स्वतःच्या जीवनातलीपण.माझं स्वतःच जीवन संपुष्टात येणार की काय हे त्यावेळी महत्वाचं नव्हतं.कारण माझ्या मनातल्या कल्पना,माझी स्वप्नं,माझ्या निवडी ह्या सर्व गोष्टी माझ्या नियंत्रणाखाली होत्या.”

“मग तू परत शहरात तुझ्या सासरी केव्हा यायचं ठरवलंस?”
कुतूहल म्हणून सुलभाला मी विचारलं.

“जेव्हा माझ्या लक्षात आलं की,मला मिळालेली ही शांतता,जगातल्या कोलाहलापासून मला सुरक्षीत ठेवायला समर्थ झाली आहे,तेव्हाच मी माझ्या सासरी यायचं ठरवलं.आणि आता इकडे आल्यापासून माझ्या मुलांना वाटणारी माझी जरूरी,माझ्या विद्यार्थ्याना नवीन शिकायची जरूरी,माझ्या नवर्‍याला माझ्या सहवासाची जरूरी,फोनची घंटा वाजाली तरी,दारावरची बेल वाजली तरी,कुणाला तरी माझ्याशी बोलण्याची आवश्यक्यता वाटू लागली तरी आता मला हवीतशी मोकळीक मिळत आहे असं भासू लागलं. शांतीचा खजिनाच माझ्याजवळ आहे असं मला भासू लागलं.माझी सोन्याची खाण मला मिळत आहे, त्यासाठी मी दोन हात पसरून तिचं स्वागत करीत आहे,मला हव्या असलेल्या शांतीचं दान मला मिळत आहे,असं मला वाटू लागलं.”

“तू अपनाबाजारात येऊन आंबे खरेदिला आलीस,ते लक्षात येऊन आता मला कळलं की,तुला झालेले शारिरीक त्रास,तू सहज पेलण्यास समर्थ होतीस पण मानसीक त्रास मात्र तुला कोकणात जाऊनच दूर करता आले.निसर्गाशी सानिध्य ठेऊन,पक्षा-प्राण्यांचे उद्भवणारे नैसर्गीक नाद हे तुला शहरातल्या गोंगाटापेक्षा कितीतरी आल्हादायक वाटले. ह्यातच गोंगाट आणि शांततेमधला नाद ह्या मधला फरक निक्षून लक्षात येतो.निसर्गाने दिलेलं शांततेचं दान हे खर्‍या अर्थाने परिपुर्ण आहे यात शंकाच नाही.”
मी सुलभाला माझा विचार सांगीतला.

दोन हापूसचे आंबे कापून माझ्या समोर ठेवताना सुलभा पुटपूटली,

“मित्रहि जाणे,मी पण जाणे
आंबा छपविणे सुचेल का?”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होजे कॅलिफोरनीया)

काडीमोड आणि प्रेम

सौजन्य सहजासहजी घडत नाही.

मंगला आपल्या जीवनात; स्वातंत्र्य,कायद्याचं पालन,देवाचं महात्म्य आणि धर्माचं पालन ह्या गोष्टीवर विश्वास ठेवते आणि ह्याचमुळे देवाशी दुवा सापडला जातो अशी ती श्रद्धा ठेवते.

मंगला,माझी मोठी पुतणी,म्हणजे माझ्या थोरल्या भावाची मोठी मुलगी.मंगला जात्याच हुषार आहे.शाळेत तिचा नेहमीच पहिला नंबर यायचा.कॉलेजात तेच.अगदी चांगले मार्क्स घेऊन ती इंग्लीश घेऊन M.A.झाली.पुढे phd करण्याचा तिचा विचार होता.पण अमेरिकेत जाऊन पुढचं शिक्षण घ्यायचं असा तिचा विचार झाला.आणि तो
सफल झाला.एका युनिव्हरसिटीत नोकरी करीत असताना तिचा एका गोर्‍या सहकार्‍याशी विवाह झाला.सुरवातीला बरं चाललं होतं.पण नंतर सातएक वर्षांनी त्यांचा काडीमोड झाला.काही दिवस वाट बघून मंगला भारतात परत आली.
मुंबई युनिव्हरसिटीत तिने नोकरी केली.फावल्या वेळात ती बरंच लेखन करायची.
अलीकडे मंगला,एका न्युझ-पेपर मधे लिहीत असायची.आता ती निवृत्त होऊन फ्री-लान्स लेखन करते.

” स्वातंत्र्यावर माझी श्रद्धा आहे.मला वाटतं,सर्व जगाच्या स्वास्थ्यासाठी,प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या मनात येईल ते त्याला बोलता आलं पाहिजे,क्षमता असेल ते करता आलं पाहिजे,कारण प्रत्येक माणसाला आयुष्य काय आहे हे समजण्यासाठी,त्याच्याकडून अनन्य असा हातभार लावला गेला पाहिजे. कारण तो स्वतःच आगळा असतो.त्याचं
शारिरीक, मानसिक रूप आगळं असतं.त्यामुळे त्याला स्वतःला जे काही सांगायचं असेल ते अन्य उद्भव-स्थानातून शिकता येणं शक्य नसतं.”

मंगला आणि माझी बरेच दिवसानी भेट झाली होती.ती मला भेटायला माझ्या घरी आली होती.
“सध्या तू कोणत्या विषयावर लेखन करतेस?”
ह्या माझ्या प्रश्नावर तिची त्या लेखन विषयाची वरील प्रस्तावना होती.
तिच्या ह्या प्रस्तावनेतून माझ्या चटकन एक लक्षात आलं की,त्या गोर्‍या सहकार्‍याशी लग्न करून तिच्या स्वातंत्र्यावर झालेल्या आक्रमणाचे हे पडसाद तर नसतील ना?
कारण अमेरिकेसारख्या पुढारलेल्या देशात सुद्धा स्वातंत्र्यावर गळचेपी होत असते.आणि विशेष करून स्त्री समाज ह्यातून मोकळा नाही.तिकडच्या निरनीराळ्या बातम्यातून हे समजायला कठीण होत नाही.अमेरिकेत काडीमोडाचे प्रमाण बरंच आहे.

मंगला मला पुढे सांगू लागली,
“माझ्या कुटूंबाबरोबरची मी एक स्त्री म्हणून वर जे मी बोलले ते मला मान्यच करावं लागेल.पण जरी मी जे वरती म्हणाले,त्यामुळे जीवन सुखकर जातं असं काही माझ्या पहाण्यात येत नाही.परंतु,ते सुखकर करायला एखाद्याला संपूर्ण मोकळीक दिली जाते अशातला भाग मुळीच नाही.म्हणूनच मला काय म्हणायचं आहे की,जर का एखाद्याला
हवं ते बोलायला आणि करायला मुभा मिळाली तर एक वेळ अशीपण येते की,दुसर्‍या कुणाच्या बोलण्याच्या आणि करण्याच्या स्वातंत्र्यावर गदा येऊ शकते.”

मला वाटलं ती म्हणते त्या मुद्द्यावर मला थोडा प्रकाश टाकता येईल.म्हणून मी तिला लगेचच म्हणालो,
“म्हणूनच,हे उघड दिसतं की,एखाद्याच्या जीवनातली मुख्य समस्या अशी होऊ शकते की, प्रतिस्पर्धात्मक स्वातंत्र्याचा समतोल संभाळणं एखाद्याला कठीण होण्याचा संभव होऊ शकतो. अगदी नाजुक अशी क्रमवार येणारी आकलंनं ह्यात सामिल होऊ पहातात.आणि ती आकलंनं तुम्हाला थांबवता येत नाहीत.
अशी आकलनं सामिल करून घेण्याचं तत्व स्वतःच्या जीवनात प्रथम लागू करावं लागेल.आणि हे करण्यासाठी ज्या गोष्टीचं पटकन अनुमान करता येईल ती गोष्ट म्हणजे प्रेम.पण प्रेमाचा परिणामकारक उपयोग करायचा झाल्यास त्याला बरीचशी कल्पकता असावी लागते.”
माझं हे बोलणं ऐकून,मंगला बरीच सद्गदीत झाल्यासारखी दिसली.माझं म्हणणं बरचसं तिला पटलं असं मला दिसलं.

“तुमचं म्हणणं पूर्ण खरं आहे”
असं म्हणून मंगला मला पुढे म्हणाली,
“आणि हेच तत्व सामाजिक संबंधात वापरायचं झाल्यास,पटकन अनुमान करता येईल ते म्हणजे कायद्याचं पालन करणं. तसंच परस्परातील बंधंनांचा मान राखण्याचं भान असणं आवश्यक आहे.आणि जर का हे असफल होत आहे असं दिसून आलं तर, कायद्याच्या व्यवस्थेतेने,ज्यावर पुर्ण विश्वास असणं आवश्यक आहे, त्या व्यवस्थेने,
हस्तक्षेप करणं आवश्यक आहे.”

हे मंगलाचं भाष्य ऐकून मला समजायला वेळ लागला नाही की,मी म्हणालो तसा प्रेमाचा प्रयोग तिच्याकडून झाला असावा.पण शेवटी त्याचा काही उपयोग न झाल्याने तिला कायद्याच्या व्यवस्थेकडे नाईलाजाने वळावं लागलं असावं.आणि कदाचीत तिच्यावर शारिरीक अत्याचाराच्या प्रसंग झाल्याचंही नाकारता येत नाही,त्यामुळे पुढील
चर्चेच्या ओघात ती जे बोलत होती त्याला जास्त सबळता येते.

“खरंच मी तुम्हाला प्रांजाळपणे सांगते,मी ज्यावेळी तरूण होते तेव्हा,प्रेमात येणार्‍या अडचणी आणि कायद्याचं महत्व मला कधीच कळलं नव्हतं.मी एका बंडखोर जगात वाढत होते,वावरत होते.खर्‍या अर्थाने मी जणू विद्रोही होते.त्यावेळचे माझे विचार असे होते की,माणूस मुळात सत्त्वशील असतो.आणि माणसा-माणसातले संबंध चांगलेच
असणार असं मला वाटायचं.मला कायदा हा एक धसमुसळं संघटन आहे आणि ते संघटन असं आहे की ते माणसांशी निष्ठूरपणे वागतं.असं मला वाटायचं. जास्त करून गरिबांशी आणि स्त्रीयांशी हा प्रकार होतो कारण ते विरोध करतात. आणि त्यावेळी मला असही वाटायचं की, एकदाची गरिबी हटली गेली की, हा विरोध आपोआपच कमी होत जाणार.तसंच मला असंही वाटायचं की ह्यातून खात्रीपूर्वक सांगता येईल की,मनुष्य स्वभाव कालांतराने एकदम परिपूर्ण होईल.अशा तर्‍हेची भाबडी कल्पना उराशी बाळगून मी मोठी झाले.”

मी मंगलेला म्हणालो,
“तुझे विचार अगदी स्त्री-सुलभ आहेत.शिवाय एखादा गरीब म्हणा,किंवा एखादी तुझ्यासारखी स्त्री म्हणा,तुमचा विरोध नाममात्र असतो”.
माझं हे ऐकून मंगला थोडी विचारात पडल्यासारखी दिसली.

मी तिला म्हणालो,
“बोल तू.तुझा अनुभव मला ऐकायला आवडेल.”

जरासाही विलंब न लावता मंगला मला म्हणाली,
“माझ्यापेक्षा तुम्ही मोठे आहात.तुमचे अनुभव नक्कीच दांडगे असणार.पण मला आठवलं म्ह्णून मी तुम्हाला सांगते,
मी त्यावेळी अकराएक वर्षींची असेन.मला हिंदू-मुसलमाना मधल्या मुंबईतल्या दंगली आठवतात.मला आठवतं माझ्या बाबांचे एक मित्र त्यांना भेटायला आले होते.आणि ते वर्णन करून सांगत होते की सोडावॉटरच्या बाटल्या फेकून एकमेक आपली डोकीं कसे फोडत होते.तसंच मला त्यावेळचं आठवतं,माझ्या मनात त्यावेळी विचार येत होते
की,मला ह्या घटना विसरून चालणार नाही.मी ज्यावेळी वयस्कर होईन त्यावेळी ह्या घटनांचं वर्णन लोक ऐकायला आतुर असतील.ह्या असल्या घटना तोपर्यंत नामशेष झाल्या असतील असं ही मला त्यावेळी वाटायचं.”

मी मंगलेला म्हणालो,
“किती भाबडी आहेस तू?.अगं,तू विचार कर तुला आणि तुझ्या पिढीत असलेल्या लोकांना केवढा धक्का बसत असेल की, अलीकडे तर असल्या घटना सर्व जगात अजून होत आहेत शिवाय त्यावेळच्या घटना आजच्या मानाने अगदीच नगण्य़ असाव्यात की ज्या पद्धतीत अलीकडे लाखो लोक भोगत आहेत.”

मंगला म्हणाली,
माणसंच, ह्या अशा दहशदी, माणसावर लादत असतात.मला निक्षून समजलंय की, ज्या काही चांगल्या समजल्या जाणार्‍या गोष्टी ह्या जगात घडत असतात त्या अशाच घडत नाहीत.त्या घडविण्यासाठी त्या निर्माण कराव्या लागतात, त्याची देखभाल करावी लागते आणि त्यासाठी प्रेमळपणाचे परिश्रम घ्यावे लागतात आणि कायद्याने त्यांची
अंमलबजावणी करावी लागते.परंतु,प्रेमळपणा साधायचा कसा,ज्याठिकाणी निर्दयपणा एव्हडा बोकाळलेला आहे?आणि कायदासुद्धा भ्रष्टाचारापासून कसा जोपासायचा जिथे भ्रष्टाचार इतका बोकाळला आहे.?कारण भ्रष्टाचार हा माणसाच्या प्रारंभापासून अस्तित्वात आहे.

देवभोळी मंगला पुढे म्हणते,
“जशी मी जास्त जास्त वयस्कर होत राहिली आहे,आणि माझ्या आयुष्यातला अनुभव वाढत आहे, तशी माझी देवावरची श्रद्धा जास्त द्रुढ होत चालली आहे.धर्म अशा तंत्राचा प्रस्ताव ठेवीत आहे की,इश्वराकडे दुवा साधण्याचा मार्ग ह्यातून सापडेल.पण हे तंत्र मला अंमळ कठीण वाटत आहे.”

मी मंगलेला म्हणालो,
“तुझे विचार खरोखरच प्रेरणादायी आहेत.तुझं लेखन ह्याच मार्गाने केलं गेलं तर नक्कीच वाचकावर चांगले परिणाम होत रहातील.”

अखेरीस मंगला मला म्हणाली,
“मी जसं तुमच्याबरोबर आता चर्चा करीतेय, तसं माझं लेखनपण चालूच असतं.
त्यामुळे सत्याकडे जाण्याचा मार्ग मी शोधीत असते.देवावरची श्रद्धा माझ्या मनाच्या कोपर्‍यात मी लिहून ठेवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.त्यामुळे ह्या गोष्टीला थोडीतरी किंमत राहिल.हे तितकं सोपं नाही.खरंच बंडखोर होण्याइतकं खचितच सोपं नाही.पण माझ्या मनात अशी एक भन्नाड कल्पना येऊन जाते की जर का मला सुलभ
आयुष्याची प्रतिक्षा असेल तर मी खरोखर दुसर्‍या कुठल्यातरी विश्वात जन्माला यायला हवं होतं.”

मंगला गेल्यानंतर माझ्या मनात विचार आला की,बिचारीच्या मनावर तिचा काडीमोड झाल्याचा प्रभाव खूपच खोलपर्यंत पोहोचला आहे.एक भारतीय स्त्री म्हणून तिने तो होऊ नये म्हणून आटोकाट प्रयत्न केले असावेत प्रेमाचा आसरा घेण्याचा प्रयत्न निश्चीत केला असावा.अमेरिकन स्त्रीया एव्हडी फिकीर करीत नाहीत.”हा” नाहीतर “तो” अशी त्यांच्या मनाची ठेवण असते.पण तसं व्हायला मी अमेरिकन स्त्रीला उघड दोष देत नाही.कारण ती पण एक स्त्री आहे.परंतु,अमेरिकेतले संस्कार भारतीय संस्कारापेक्षा वेगळे आहेत यात शंकाच नाही.अर्थात काडीमोड झाल्यावर त्यांनाही दुःख झाल्याशिवाय रहात नाही म्हणा.
थोडे भारतीय परिस्थितीतले संस्कार आणि थोडे अमेरिकन वातावरणातले संस्कार ह्या कात्रीत बिचारी मंगला अडकली गेली.पण तशाही परिस्थितीत तिने आपले विचार प्रगल्भ ठेवून माझ्याशी चर्चाकरून मला माझ्या ह्या वयातही बहुश्रूत केलं हे मान्य केल्याशिवाय मला गत्यंतर नाही.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सुमधूर हास्य आणि त्याचं रहस्य

“असं म्हटल जातं की प्रेमामुळे जातीभेदाचे,शिक्षणाचे आणि भाषेचेसुद्धा अटकाव दूर होतात, पण जर का त्या प्रेमात विनोद नसतील,हास्य नसेल,मजेदारपणा नसेल तर मात्र पैजेने मी तुम्हाला सांगेन की ते प्रेम जास्त काळ टिकेल याबद्दल मी साशंकच राहिन.” इति रघुनाथ

रघुनाथ कामत आणि माझ्यात नेह्मीच कोणत्या ना कोणत्या विषयावर चर्चा चालू असते.त्यावर वाद होतात.एकमेकाला मुद्दा पटवण्याच्या प्रयत्नात आम्ही निश्चीतच असतो.पण हास्याच्या विषयावर आम्ही काही चर्चा केली तर बरेच वेळा आमची एकवाक्यता असते.अलीकडे असंच झालं.
एकदा आम्ही दोघे एका हॉटेलात चहा घ्यायला गेलो होतो.नेहमीप्रमाणे आमची चर्चा चालू होती पण ह्यावेळी विषय होता महाराष्ट्रातल्या शेतकर्‍यांच्या समस्येवर.रघुनाथचं म्हणणं असं होतं की शेतकर्‍यांना सरकारने कर्ज माफी द्यावी.पण माझा मुद्दा असा होता की असं वरचेचवर करणं बरं नाही.चर्चा रंगात येत होती तेव्हड्यात एक माणूस आपल्या खांद्यावर एक लहानसं माकडाचं पिल्लू ठेवून हॉटेलच्या आत शिरत असताना आम्ही दोघांनी पाहिलं.आणि आम्ही दोघेही एकमेकाकडे पाहून हसलो.

मी रघुनाथला म्हणालो,
आपण दोघे जे काही आता एकाच वेळी हसलो त्यावरून मला एक लक्षात येतं, नव्हे तर मी तुला खात्रीपूर्वक सांगतो, उर्‍यापुरलेल्या आयुष्यात हा क्षण आपण कधीच विसरणार नाही.विशेषकरून त्या माकडाच्या पिल्लाच्या द्रुष्टीकोनातून विसरणार नाही.

रघुनाथ मला म्हणाला,
सुमधूर हसण्याबद्दल मला विशेष वाटतं.
जगातल्या असतील नसतील त्या समस्या आपल्या मनातून येत असतात.जसा एखादा पायपीट करणारा, फक्त आपल्या पायवाटेकडेच द्रुष्टी ठेवून चालत असतो किंबहूना जर का तो इकडे तिकडे बघून चालण्याच्या प्रयत्नात असता तर कदाचित त्याला अडखळे नसलेला,सुखदायक मार्ग निवडता आला असता,आपण शेतकर्‍याच्या कर्जावर चर्चा करीत होतो ह्या विषयावर सगळीकडे चर्चा चालली आहे.माझ्या द्रुष्टीने ही चर्चा रटाळ वाटायला लागली होती.आपली एकाच मार्गावर पायपीट चालली होती, हे तशातलं काहीसं म्हणावं लागेल.

पण जर का, अशावेळी, म्हणजे अशी रटाळ चर्चा करत असताना, एखादी विनोदाची फुलबाजी बघायला मिळाली तर मात्र त्या रटाळ चाकोरीतून अंमळ बाहेर आल्यासारखं नक्कीच भासेल.त्याचं कारण अशी फुलबाजी योग्यवेळी येणं आणि तिने अनपेक्षीतपणे येणं हे त्याचं कारण म्हणावं लागेल.ती व्यक्ती त्या माकडाच्या पिल्लाला खांद्यावर ठेवून प्रवेश करताना पाहिल्यावर आपण दोघे खसखसून हसलो.तुझं म्हणणं बरोबर आहे.
हा असा क्षण आपण कधीच विसरणार नाही.

मी रघुनाथला म्हणालो,
विनोद हा असाच कामात येतो.विनोदातूनच हास्य निर्माण होतं.आपण एका गोष्टीच्या अपेक्षेत असतो आणि पिळवटलेलं दुसरंच ऐकायला येतं हिच तर त्या विनोदाची गोम आहे.जगाकडे पहाताना जरा तिरकस पहावं लागतं.आणि ते पहाणं तुमच्या मनात चिकटून रहातं. तुमच्या मेंदूने नवीनच दुवा स्थापित केलेला असतो.हे माझं म्हणणं मला अगदी अलंकारिक किंवा रुपकात्मक असं म्हणायचं नाही.उलट मला शब्दश: किंवा नैसर्गिकपणे म्हणायचं आहे.उदाहरण द्यायचं झाल्यास जणूं तुम्ही नवीन भाषा शिकता किंवा नाचण्याच्या नव्या स्टेप्स शिकता अगदी त्याचप्रमाणे.

रघुनाथला माझं हे म्हणणं खूप पटलेलं दिसलं.हास्य ह्या विषयावर आमच्या दोघांमधे एकवाक्यता यायला कठीण काहीच नसतं.किंबहूना एकमेकात जास्त काही बोलण्याची चढाओढ लागली तरच नवल नाही.

रघुनाथ आता अगदी रंगात आलेला दिसला.
मला म्हणाला,
“हास्याला भाषा,देश,जातपात,धर्म कर्म काहीही नसतं.कसं ते सांगतो.”
रघुनाथ मला काहिसं रंजित गोष्ट सांगणार आहे हे त्याने केलेल्या अविर्भावावरून माझ्या लक्षात आलं.मी पण अंमळ कान टवकारून ऐक्त होतो.

मला म्हणाला,
सुमधुर हास्य केल्याने जगाकडे नव्याने पाहिल्यासारखी आपली द्रुष्टी निर्माण होते,निरनिराळे लोक एकाच जागी आणल्या सारखं होतं.जरी जमलेले सर्व लोक एकच भाषा बोलत नसतील,आणि समजा एखादी मुकी चित्रफीत पहाण्यासाठी ते सर्व एकत्र जमून पहात असतील तर अशावेळी थोडाकाळ एकाच जगात वास्तव्य करीत आहो असं त्यां सर्वांना वाटेल.
अशावेळी एकमेकाच्या विश्वात जबरीने लादलेल्या कुठल्याही सीमारेषा सापडणार नाहीत,फक्त शब्दांच्या पलिकडे गेल्यासारखं वाटेल.”

मी रघुनाथाला म्हणालो,
“मी तर म्हणेन,
जर का दोन समोरासमोर आलेल्या व्यक्ती अगदी एकमेकाशी पटवून घेत आहेत असं तुम्हाला वर्तवायचं असेल तर मुद्दाम लक्ष देऊन पहा,कोणती तरी एक गोष्ट त्या दोघोनाही हसायला भाग पाडत असावी.
असं म्हटल जातं की प्रेमामुळे जातीभेदाचे,शिक्षणाचे आणि भाषेचेसुद्धा अटकाव दूर होतात, पण जर का त्या प्रेमात विनोद नसतील,हास्य नसेल,मजेदारपणा नसेल तर मात्र पैजेने मी तुला सांगेन की ते प्रेम जास्त काळ टिकेल याबद्दल मी साशंकच राहिन.”

मला रघुनाथ म्हणाला,
“आता मी जे तुम्हाला सांगत आहे ते सर्वांनाच माहित आहे.पण त्याचा उल्लेख मी जर केला नाही तर हास्यावरची चर्चा नक्कीच अपुरी राहिल्यासारखी होईल.
हास्यामुळे शरीरात एन्डोरफीन्स नावाचं द्रव्य तयार होतं,मनावरचा ताण कमी होतो,आणि आपली प्रतिकार शक्ती मजबूत होते.शरीराला करून देणारे हे फायदे त्यासाठी मिळवायचे झाल्यास तुम्हाला अगदी असली हास्यजनक गोष्ट हुडकून काढायची गरज मुळीच नाही.फक्त साधं हसा.तुम्हाला नकळत सर्व फायदे मिळतील.”

माझ्या शास्त्रज्ञ म्हणून केलेल्या कारकीर्दीत,वरचेवर होणारी एक गोष्ट ह्यावेळी मला आठवली नसती हे शक्य नव्हतं.
मी रघुनाथला विचारलं,
“आता तुला मी एक गम्मत विचारतो,तुम्ही कधी अशा परिस्थितीत आलाय का? जेव्हा चार-दोन लोक एकत्र बसून एक समस्या सोडवण्याच्या प्रयत्नात असतात आणि त्यांना ते कठीण जातय,आणि मधेच कुणीतरी हास्यकारक गोष्ट सांगून सर्वाना हसवतोय.
अशावेळी ताण कमी होतो,सर्जनशीलता उंचावते,आणि काही वेळाने प्रश्नाचं उत्तर आपोआप समजतं.कुणी ह्याचा विचारही केलेला नसतो.शिवाय ते अनपेक्षीत असतं आणि अगदी बरोबर असतं.
ह्या हास्याबद्दलच्या द्रुष्टीकोनातला तिढा सोडवण्यासाठी जर का तू त्या लहानश्या माकडाच्या पिल्लाच्या उदाहरणावरून पाहिलोस,किंवा एखाद्या अपरिचीत व्यक्तीच्या द्रुष्टीकोनातून पाहिलस तर,तुला नक्कीच निर्णयाला यावं लागेल की खळखळून हसणं किंवा मधुर हास्य करणं म्हणजेच शांतीसाठी त्या क्रियेला उपयोगात आणणं.असा त्याचा उघड उघड अर्थ झाल्यास नवल नाही.”

चर्चेचा समारोप करताना रघुनाथ मला म्ह्णाला,
“तसं पाहिलंत तर माझ्या आयुष्यातल्या बर्‍याच गोष्टी मी विसरलो असेन. वाटलं तर,मी काही ना काही लक्षात ठेवतोच असा माझ्यावर विश्वास बाळगणार्‍याला विचारा हवं तर,पण एक नक्की अशी कुठचीही गोष्ट मी विसरलेलो नाही की जी ऐकून,किंवा बघून मी हसलोच नाही.”

श्रीकृष्ण सामंत (कॅलिफोरनीया)

एका बेडकाची गोष्ट

“परिकथेतील राजकुमारा
स्वपनी माझ्या येशील का?”

अलका लहानपणापासून सुंदर पर्‍यांची परिकथा वाचण्यात आणि त्यावर एखादा सिनेमा आल्यास तो पहाण्यात रस घ्यायची.असल्या परिकथांचा शेवट नेहमीच
“त्यानंतर ती सर्व सुखाने राहू लागली”
किंवा असा काहीतरी शेवट होईल अशा त्या कथा असायच्या.

पण एकदा जेव्हा तिच्या आईकडून तिला
“शेवटी सुखाने रहाण्याचा”
आयुष्यातला खरा अर्थ कळला तेव्हा खरं काय ते ती समजून गेली.ही परिकथा काही खरी नाही.प्रत्यक्ष आयुष्यात तसं काही होईलच असं नाही.

त्याचं असं झालं,
अलका बरोबर अलीकडेच आमच्या लहानपणातल्या आयुष्याबद्दल गप्पा चालल्या होत्या.मला अलका म्हणाली,
“खर्‍या बेडकाच्या शोधात रहाणं म्हणजे काय ते मला मी मोठी झाले तेव्हा कळलं.”
तिचं हे बोलणं ऐकून मी थोडा संभ्रमात पडलो.मी तिला म्हणालो,
“म्हणजे?”
हसत हसत मला म्हणाली,
“तारू गेलं पणजे.”
मग पुढे म्हणाली,
परिकथेत घडतं तसं आपल्या आयुष्यात घडावं असं एखाद्याला त्या वयात वाटत असतं.मुलींना आपण सुंदर परि सारखं दिसावं.सुंदर राजकुमारने येऊन आपल्याला भेटावं,एका तशाच भव्य महालात आपण वास्तव्य करावं.असं वाटत असतं पण खरोखरंच असं आयुष्य जगावं ह्या साठी धडपड करणं हे काही चांगलं नाही. नकारात्मक वृतीची मी आहे असं त्याचा अर्थ मुळीच नाही.वास्तववादी असणं हे मला आता जास्त स्वाभाविक वाटायला लागलं आहे.

माझ्यात आणि माझ्या आईत नेहमीच चर्चा चालू असते.मग तो कुठलाही विषय असुदे.परंतु,आमच्यातली सर्वात उत्तम चर्चा जेव्हा बाहेर पाऊस पडत असतो तेव्हा होत असते.कोकणातल्या पावसाची मजा काय सांगावी.ती प्रत्यक्षात अनुभवल्याशिवाय कळणार नाही.

ते असेच पावसाचे दिवस होते.माझी आई स्वयंपाकघराच्या खिडकीतून पावसाची मजा पहात पहात हातात उकड्या तांदळानी भरलेलं ताट घेऊन तांदुळ निवडत बसली होती.मी तिच्या जवळ येऊन उभी राहिले.ताटात मधूनच एखादा खडा दिसला तर तो टिपून मी बाजूला करीत होते.कसली तरी चर्चा आमच्यात होईल असा माझा अंदाज होता.मी पण पावसाची मजा पहात तिच्या जवळ बसली होते.पावसाची वावझड येऊन खिडकीत पाणी यायचं.पण तो प्रकार आम्ही दोघंही मजेत घेत होतो.का कुणास ठाऊक अशा वातावरणात नेहमीच्या चर्चेपेक्षा जरा मजेदार चर्चा होऊ पहाते.हा माझा अनुभव आहे.

खिडकीच्या बाहेर पाहिल्यावर पावसाचं पाणी पडून एक छोटसं डबकं झालं होतं
त्या डबक्यात काही बेडूक डरांव डरांव असा आवज काढीत होते.त्यातला एक बेडूक पाण्याच्या बाहेर उडी मारून एका दगडावर बसला होता.ते पहाताचक्षणी माझी आई चर्चा करीत असताना जे मला म्हणाली ते आयुष्यभर माझ्या चांगलंच लक्षात राहिलं आहे.

एकदा मी अशीच आईला स्वयंपाक करताना मदत करीत होते.
“परिकथेतील राजकुमारा
स्वपनी माझ्या येशील का?”
ही गाण्याची ओळ गुणगुणत होते.ते आईने ऐकलं असावं.
अलीकडे माझ्यासाठी वर-संशोधन चालू झालं होतं.

आदल्या रात्री माझी आई आणि बाबा कसलातरी वाद घालत होते.ते आता मझ्या लक्षात नाही.कदाचित माझ्या वर-संशोधनाच्या अनुषंगाने असावं.असो.
आजच्या चर्चेत ती मला म्हणाली,
“सुंदर राजकुमाराच्या शोधात तुझं आयुष्य वाया घालवू नकोस. त्या ऐवजी तुझ्यासाठी एका चांगल्या बेडकाच्या शोधात रहा. ”
त्यावेळी हे तिचं ऐकून मी काहीशी निराश झाली होते.कारण त्या वयात मला तिच्या बोलण्याचा अर्थ समजला नव्हता.राजकुमार काय?बेडुक काय?आई हे सगळं मला का सांगते?असे प्रश्न आणून,थोडावेळ विचार करूनही मला त्यावेळी आकलन झालं नाही.आणि तिच्या म्हणण्याचा अर्थ नीट समजावून सांगायला मी तिला आग्रह केला नाही.

मी मात्र माझ्या मनात विचार करू लागले की,
कोण कसा विचार करील की आपल्याला हवा असलेला सुंदर राजकुमार आपल्याला शोधताच येणार नाही? आपण एखाद्याची सुंदर परि असूंच शकणार नाही? असा विचार एखाद्याच्या मनात सहजपणे कसा येऊ शकेल?

चटकन दुसरा विचार माझ्या मनात आला की,जर का माझ्या आईचं म्हणणं की,सुंदर राजकुमार असू शकत नाही तर मग माझे बाबा कोण आहेत? बेडूक?
मी माझ्या आईला काही दिवसानी तसं विचारलंही.आणि ती चटकन म्हणाली,
“अर्थात”
आणि पुढे म्हणाली,
“तुझे बाबा जर का सुंदर राजकुमार असते तर ते झोपेत घोरले नसते! त्यांना स्वयंपाक करता आला नसता! आणि आम्ही दोघानी कधी वाद घातलाच नसता!
पण तुला खरं सांगू का,तुझे बाबा एका चांगल्या बेडकासारखेच आहेत.

पण त्यावेळी माझं वय त्यामानाने लहान असल्याने माझ्या आईच्या म्हणण्याचा
अर्थ मला कळला नाही.मी तिचं म्हणणं शब्दश: घेत होते.माझी आई म्हणजेच सुंदर परि आणि माझे बाबा म्हणजे बेडकासारखे.असंच मी माझ्या मनात ठेऊन राहिले होते.पण काही वर्षानंतर माझ्या आईच्या म्हणण्याचा अर्थ आणि तिच्या शब्दांची किंमत मला कळली.
कुठलीही गोष्ट परिपूर्ण असू शकत नाही हेच खरं.

अगदी प्रांजाळपणे विचार केल्यास,उभ्या आयुष्यात जर कुणी अशा सुंदर राजकुमाराची वाट पहात राहिलं,लांब कुरळ्या केसाचा,सर्वांगसुंदर,पांढर्‍या घोड्यावर विराजमान झालेला राजकुमार असावा असं एखादीला वाटलं तर फक्त तिला एकांडच रहावं लागेल.आणि चांगला बेडूक मिळणं म्हणजे काहीतरी महान गोष्ट आहे आणि त्याच बरोबर त्याला काही तरी वैगुण्य असलं तरी त्याला पसंत करावं लागेल.आणि प्रत्यक्षत असं कुणाला तरी हुडकून काढणं कुणाला तरी निवडणं सोपं होऊन जातं.एखादी लहानशी गोष्ट चुकीची असू शकेल आणि त्या चुकीच्या गोष्टीवरून मन विचलीतही करता येईल.पण एखादी आदर्श गोष्ट मिळवीण्यासाठी पुरं आयुष्य निष्फळ घालवणं परवडण्यासारखं नाही.

तेव्हा मला असं वाटतं,चांगला बेडूक,एखादा अद्भुत बेडुक,उत्तम बेडूक शोधून काढता येईल.ह्या जगात त्याचाच शोध आपण घेत असतो.तेव्हा मतीतार्थ एव्हडाच की,”शेवटी सुखाने रहाण्याच्या” शोधात वेळ काढत राहील्यास अखेरीस त्याची निष्पत्ती आनंद देणारी होणार नाही.
मला तरी असं वाटतं.

अलकाने सांगीतलेली ही तिची जुनी आठवण आणि त्यावर तिने केलेलं विश्लेषण एकून मला अलकाचं कौतुक करावं असं वाटलं.
“तुझी ही चर्चा मला बरीच मोलाची वाटली.तुझ्या आईचे संस्कार तुझ्यावर अगदी फिट बसतात.”
असं मी तिला म्हणाल्यावर तिला खूप बरं वाटलं.तिच्या चेहर्‍यावर मला दिसलं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

माझ्या बाबांची शेवटची इच्छा

मी ॲम्बूलन्सच्या पुढच्या सीटवर बसले होते.मागे माझे ९३ वयाचे वडील झोपले होते मी
त्यांना समाधान वाटावे म्हणून म्हणाले,
“एक सुंद्रर झगझगीत तारा सूर्रकन एका दीशेकडून दुसर्‍या दीशेला जाताना मी आत्ताच
पाहिला.”
आणि नंतर मी माझ्या मलाच म्हणाले,
काही लोक म्हणतात,काहीतरी होणार आहे ह्याचं भाकीत केलं जातं.अगदी जवळच्याचं निधन
होणार आहे.पण मी माझ्या मलाच समजावयाचा प्रयत्न करीत होते.हा तुटलेला तारा जो मी
पाहिला तो नक्कीच माझ्या क्षीण पण धीर-गंभीर बाबाना काहीही होऊ देणार नाही.

आम्ही आमच्या गावाला होतो.माझ्या भावाने मुंबईला एक छोटीशी पार्टी योजली होती.गेली
कित्येक वर्ष माझे बाबा गावालाच रहात होते.माझी इतर भावंडही मुंबईत रहात असल्याने
बाबा जर का ह्यावेळी मुंबईला आले तर त्यांची सर्वांशी भेट होईल अशी कल्पना त्यांच्या
मनात येऊन ते मुंबईला यायला कबूल झाले होते.पार्टीमधे आनंद घेत असताना एकाएकी
त्यांच्या छातीत कळा येऊ लागल्या.खरं म्हणजे ते सुग्रास जेवणाचा आनंद घेत होते.
जेवता जेवता राजकारणावरही बोलत होते.एकदा तर त्यांनी वयस्कर लोकांना औषोधी उपाय
सहजगत्या कसे मिळत नाहीत याबद्दल स्वारस्य घेऊन चर्चा करीत होते.त्यांचं म्हणणं असं
होतं की,बरेचसे डॉक्टर पेशंटच्या टेस्ट घेण्यात जेव्हडं स्वारस्य घेतात की पेशंटची देखभाल
करणं कमी पडायला लागतं.आदल्या आठवड्यात, मला आठवतं,माझ्याकडे अंमळ निराशजनक
हसून मला सांगत होते की,मी माझ्या उजव्या हातावर गोंदून घेणार आहे.
“बेशुद्ध झाल्यास शुद्धीवर आणू नका.”
आपल्या उजव्या मनगटावर दाब देत ते सांगत होते.
मला माझे बाबा नेहमीच सांगायचे गंभीर आजार आल्यास मला गंभीर महागडी उपाय योजना
करू नका.आणि माझं आयुष्य लांबणीवर जाऊ देऊ नका.

एव्हाना, मदतनीसानी डॉक्टरच्या सल्ल्यावरून माझ्या बाबाना बेशुद्धावस्थेत एमरजन्सी रूममधे
हलवलं.तपासून झाल्यावर डॉक्टर म्हणाले,
“त्यांच्या कमकूवत झालेल्या रक्तवाहीनीने एका जागी फुगवटा आणला होता तो आता फुटला
आहे”
“त्यांना ह्यातून जगवण्याचे प्रयत्न करता येतील.पण काही खरं नाही.त्यानी काही अगोदरच न
जगण्याबद्द्ल लिहून दिलं आहे का?”
त्यांनी असं लिहून ठेवलं होतं.पण माझ्याजवळ त्याची प्रत नाही आणि त्यांच्या वॉलेट मधेही
तसं काही दिसत नाही.

बर्‍याच देशात वयस्कर लोकांबद्दल अशी परिस्थीती उध्भवते.आणि डॉक्टर मंडळी धोका
पत्करत नाहीत.आणि अशा लोकांची मृत्युशय्येवरची इच्छा अशीच राहून जातेमाझ्या बाबांच्या
बाबतीत गोंदावलेली सुचना उपयोगी पडली.त्यांना शांत पडू दिलं होतं.
एका तासानंतर,आम्ही सर्व नातेवाईक त्यांच्या भोवती जमलो होतो;ते शांतपणे हे जग सोडून
गेले.कसल्या टेस्टस नाहीत,सर्जरी नाही,आणि दवाखान्यात रखडपट्टी झाली नाही.

कुसूम सांगत होती,आणि मी सुन्न होऊन ऐकत होतो.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

दूर पर्यंत जाईल तो विषय निघाला तर

अनुवादीत

लोक अकारण निमत्त विचारतील उदासीनतेचं
विचारतील कारण तुझ्या बेचैन होण्याचं
बोटं दाखवतील सोडलेल्या तुझ्या केसांकडे
दृष्टी लावून पहातील व्यतीत झालेल्या काळाकडे
पाहून कंकणाकडे काही करतील पोटात मळमळ
पाहून थरथरत्या हाताला करतील काही खळखळ

होऊन आततायी ताने देतील अनेक
बोलण्या बोलण्यात करतील माझा उल्लेख
नको होऊस प्रभावित त्यांच्या बोलण्यावर
समजून जातील पाहूनी छ्टा तुझ्या चेहर्‍यावर
नको विचारू प्रश्न त्यांना काही झाले तर
नको बोलूंस त्यांच्याकडे माझ्या विषयावर

दूर पर्यंत जाईल तो विषय निघाला तर

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

एका लग्नाची ऐकीव गोष्ट

एका लग्नाची ऐकीव गोष्ट.
(गद्य,पद्य वेचे.)

तू मला पहायला आला होतास
सफेद प्यॅन्ट अन सफेद फुल शर्ट
काळा सावळा असलास तरी दिसलास स्मार्ट

तू नेसली होतीस अंजरी साडी
ब्लाऊझवर होती नक्षी वाकडी तिकडी
गोरीपान होतीस अन दिसलीस फाकडी

मी कांदेपोहे घेऊन आले होते
तू मान खाली करून बसला होतास
दोन चमचे खाल्यावर वर बघून हसलास
उजव्या गालावरच्या खळीमुळे मोहक दि़सलास

जाताना मी गेलो पोपटाच्या पिंजर्‍या जवळ
तुच पोपटाला विचारत होतीस कोण रे तो?
पोपट मला म्हणाला चोर चोर
ते ऐकून तू जोरात हसलीस

मी मनात म्हणाले होते
माझं हृदय चोरणारा तूच तो चोर
तुझा चेहरा पाहून माझ्या हसण्यावर
माझा मीच घातला चटकन आवर

मी रागावलो नसतो अजीबात तुझ्यावर
का नाही सांगीतलास तुझ्या मनातला विचार
मला ते ऐकायला आवडलं असतं
तुझं मनही मोकळं झालं असतं

तुला सोडायला मी बसस्टॉपवर आले
तू खिडकी जवळ बसला होतास
लाजून माझ्याकडे बघत नव्हतास
कंडक्टरने बेल दिली

तू माझ्याकडे मान वळवून
बाय बाय म्हणालास
आणखी एकदोनदा मान वळवून
माझ्याकडे बघीतलं असतंस
तर ते मला आवडलं असतं

पसंती नापसंतीचे सोपास्कार झाले
चांगला मुहूर्त पाहून आपले लग्न ठरले
लग्न झाले आणि मी तुझ्या घरी आले
मी बंगल्यातून आले अन तुझ्या चाळीत रमले

हनीमुन आपण घरीच केला
बाहेर जायला परवडत नाही
असं म्हटलं होतं मी तुला
तुझा निरागस,तृत्प चेहरा
सगळं सांगून गेलं मला
काहीही म्हणाली असतीस
तर मला आवडलं असतं

त्या रात्री कपातून दुध घेऊन आलीस
मी तुझ्या जवळ आलो आणि
तू मला लागलीच म्हणालीस
आधी तो दीवा मालवा
आणि मी दीवा मालवला

आपलं मिलन झालं
मी सुखावले होते
अन तू घोरत पडला होतास
तू दीवा मालवला नसतास
तरी ते मला आवडलं असतं

मी तुझ्या अंगावर पांघरूण घातलं
अन मला विश्वाचं रहस्य कळलं
पहाटे जागा होऊन तू
मला जागवून म्हणालास
पांघरूण नसतं घातलंस
तर ते मला आवडलं असतं

मी तुझ्या कानात तेव्हा पुटपूटलो होतो
मी तुझं मलमली तारूण्य
माझ्या अंगावर पांघरलं असतं
आणि तुझ्या मोकळ्या केसात
मला गुंतवून घेतलं असतं

तू कुस वळवलीस आणि
तोंडातल्या तोंडात पुटपूटलीस
तुम्ही सर्व पुरूष एक सारखे
तू न पुपूटता सांगीतलं असतंस
तरी ते मला आवडलं असतं

स्त्री ही क्षणाची पत्नी
अन अनंत काळाची माता
हे त्याच वेळी मला कळलं
तू मला म्हणालीस पण
प्यार से भी ज़रूरी कई काम हैं
प्यार सब कुछ नहीं ज़िंदगी के लिए

माझी आई तुला जाच करायची
तू मला कधीही हे भासवलं नाहीस
तुम्ही सर्व बायका एक सारख्या
उद्या माझ्या सुनेला तू तेच करणार
असं म्हणून तुला नाराज करायला
मला मुळीच आवडलं नसतं

प्रेम विवाहात आणि जुळवलेल्या लग्नात
वेगवेगळं असतं प्रचंड थ्रील
जुळवलेल्या लग्नात अनोळखी
व्यक्तीला आपसलंसं करून
घेण्यात निराळच असतं फिल
संसार सुखी होण्यासाठी नक्कीच
समजदारीचं असावं लागतं डील

सांगावं लागतं अगदी स्पष्ट
काहींना असलं लग्न वाटतं इष्ट
आणि म्हणून अशीच ही असते
अशा लग्नाची ऐकीव गोष्ट

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १५ समाप्ती)

गुरूनाथच्या अंतीम आठवणी.

सोनचाफ्याच्या फुलाचं झाड पडलेलं पाहिल्यानंतर त्या दिवसापासून गुरूनाथ फारच विक्षीप्त वागू लागला. सकाळी सोनचाफ्याची फुलं सुम्याच्या फोटो समोर ठेवता येत नाहीत म्हणून खट्टू व्हायचा.कधी कधी तो दिवसातून दोन तीन वेळा आंघोळ करायचा.सकाळी जेवला असताना जेवलोच नाही म्हणून मदतनीसाकडून परत जेवणाचं ताट मागवायचा.त्याने जेवल्याची आठवण करून दिली तर त्याच्याशी वाद घालायचा.फार्मसीत कामावर जाण्यासाठी म्हणून सकाळीच जाण्याची तयारी करायचा. कधी कधी निपचीत पडून असायचा.

खरंच ही व्याधी मेंदूच्या संबंधाने असल्याने त्या व्याधीतला खिचकटपणा समजणं महाकठीण.एरव्ही नॉर्मल वागणारी व्यक्ती एकाएकी अशी का वागते? हे वागणं मुद्याम म्हणून तर नसतं ना?असं कधी कधी इतरांना वाटणं स्वाभाविक असतं.त्यामुळे व्याधी असलेल्या माणसाशी वाद घालणं,त्याची खिल्ली उडवणं, त्याला उघड उघड वेडा म्हणून संबोधणं,त्याच्याकडे जाणूनबूजून दुर्लक्ष करणं असे प्रकार होऊ शकतात.

आपल्या घरात गुरूनाथ एकटाच असल्याने आणि त्याच्या मदतनीसाला त्याच्याशी कसं वागावं हे समजावून सांगीतलं गेलं असल्याने गुरूनाथची तितकी हेळसांड होत नव्हती.पण त्याला म्हणजे, त्याचा मदतनीसाला, त्याच्यावर लक्ष ठेवून रहायला सतत कसं शक्य होणार? अकीकडे गुरूनाथने बाहेर परसात जाऊन माडाच्या झाडाखालच्या पाथरीवर उभं राहून विहीरीतून म्हणजे बावीतून कळश्या,कळश्या पाणी काढून आंघोळ करण्याचं एक नवीन फॅड काढलं होतं.बावीतून कळशीने पाणी काढून त्याच्या अंगावर रीती करायला मदतनीसाला सांगायचा.कधी कधी त्याच्या नावाने त्याला हाक न मारता त्याला सुम्या संबोधून बोलायचा. का कुणास ठाऊक त्याला जुन्या लहानपणाची आठवण येउन तो तसा वागायचा.?असं बरेच दिवस चाललं होतं.

आजची ही घटना मात्र भयंकर होती.नेहमी प्रमाणे सकाळी उठून गुरूनाथ अगदी नॉर्मल वागत होता. त्याच्या मदतनीसालाही क्षणभर नवल वाटलं होतं.रात्री दोघेही नेहमी प्रमाणे जेवण करून झोपले. गुरूनाथने झोपण्यापूर्वी सुम्याची डायरी उघडून बरीच पानं चाळीत वाचत बसला होता.आणि वाचता वाचता त्याला डुलकी लागली असावी.त्याच्या मदतनीसाने ती डायरी काढून घेऊन त्याच्या अंगावर पांघरूण घालून दिवा काढला.आणि आपण स्वतः झोपायला गेला.

मध्य रात्री गुरूनाथ न आवाज करता उठला आणि मागचं दार उघडून परसात गेला.त्याला आंघोळ करावी असं वाटलं.अंगावरचे कपडे काढून पंचा नेसून स्वतः कळशीने पाणी काढून माडाच्या झाडाखालच्या पाथरीवर उभा राहून स्वतःच्या डोक्यावर कळशी पालथी करीत होता.मध्य रात्रीची वेळ होती.सगळं कसं सामसुम असल्याने त्याच्या ह्या आंघोळीच्या हालचालीची कुणाला जाग आली नाही.

त्यानेच स्वतः दोन तीन कळशा विहीरीतून काढून आपल्या डोक्यावर उपड्या केल्या.नंतर त्याला काय वाटलं कुणास ठाऊक.कळशी परत विहीरीजवळ नेऊन सुम्या कळशी भरून आणून आपल्या अंगावर ओतील याची वाट बघत बसला.ती येत नाही असं पाहून,सहाजीक ती कशी येणार याचं तो भान विसारला,त्याने दोनदा सुम्या, सुम्या अशी साद दिली.तिची प्रतिक्रिया येत नाही असं पाहून तो तसाच ओल्या पंचानीशी विहीरीजवळ गेला. सुम्या जवळपास दिसत नाही असं पाहून तो जरा घाबरला. सुम्या विहीरीत तोल जाऊन पडली तर नाही ना? असा संशय येऊन तो विहीरीत डोकावून पहायला गेला.

एक हात रहाटावर आधारासाठी ठेवून तो विहीरीत पाहू लागला.रहाट एकदम फिरला आणि बहुतेक त्याचा तोल गेला आणि तो विहीरीत पडला.विहीरीत नुकत्याच आलेल्या वादळाने खूप पाणी भरलं गेलं होतं.गुरूनाथला पोहता येत नसल्याने तो गटंगळ्या घेऊ लागला आणि सरळ विहीरीच्या तळाशी गेला असावा.

त्याचा मदतनीस सकाळी उठून पहातो तर गुरूनाथ आपल्या अंथरूणावर त्याला दिसला नाही.तो घाबरला.कारण गुरूनाथ अगदी सकाळी कधीच उठत नसायचा.
लगबगीने त्याने घरात त्याची शोधाशोध केली.कुठेच गुरूनाथ त्याला दिसला नाही.म्हणून तो बाहेर परसात आला.त्याला गुरूनाथचे कपडे विहीरीच्या कठड्यावर दिसले.मदतनीस आता मात्र खूपच घाबरला. मोठं धारिष्ट करून तो विहीरी जवळ आला आणि गुरूकाका,गुरूकाका म्हणून जोराने त्याला साद देत राहिला.

आणि शेवटी वाकून त्याने विहीरीत डोकावून पाहिलं.गुरूनाथची बॉडी त्याला तरंगताना दिसली.तो खूपच घाबरला.त्याने आजुबाजूच्या लोकाना बोलावून सगळा प्रसंग दाखवला.लोक पटकन जमा झाले.गुरूनाथची बॉडी विहीरीतून बाहेर काढली.लोकानी मदत केली.सुम्याच्या मुलीला एकाने फोन केला.तिला सर्व हकीकत फोनवर सांगीतली.तिने लागलीच निघते म्हणून सांगीतलं.स्वतःची गाडी घेऊन ती,तिचा नवरा आणि मुलगा तातडीने निघाली.तोपर्यंत गुरूनाथची बॉडी जमीनीवर लेटून ठेवली होती.ही मुंबईहून मंडळी आल्यावर सर्व हालचालीना सुरवात झाली.त्याच्या अंगाभोवती ठेवलेल्या फुलामधे सोनचाफ्याची फुलं निक्षून होती.मिळतील तेव्हडी फुलं बाजारातून आणली होती.
गुरूकाकाचे अंत्यसंस्कार सुम्याच्या जावयाने केले.आणि अशा तर्‍हेने ह्या कथेची दुसरी मुख्य भुमिका संपुष्टात आली.गुरूनाथचं आयुष्य असं गेलं होतं की ह्यावेळी सुरेश भटांच्या त्या दोन ओळी आठवतात,

इतकेच मला जाताना सरणावर कळले होते-
मरणाने केली सुटका जगण्याने छळले होते !

दुसर्‍या दिवशी गुरूनाथच्या मदतनीसाने गुरूकाकाच्या अंथरूणाखालची सुम्याची डायरी सुम्याच्या मुली जवळ दिली.ती डायरी चाळताना तिला एक चिठ्ठी सापडली.त्या चिठ्ठीत गुरूनाथाने सुम्याच्या मुलीला उद्देशून मजकूर लिहीला होता.

त्याने लिहीलं होतं.माझं काही खरं नाही.मला आता जगायचा कंटाळा आला आहे.माझी प्रकृतीपण मला साथ देत नाही.दुसर्‍यावर पुर्णपणे अवलंबून रहाण्याची पाळी यापुढे मला देवाने देऊ नये.हे माझं घर मी तुझ्या नावावर केलं आहे.साखरदांडे वकीलांकडे जाऊन त्यांच्या कडून कागद-पत्र माग. मी आवश्यक त्या सर्व सह्या केल्या आहेत.

तुझं मुंबईत वास्तव्य असे तोपर्यंत ह्या दोन्ही घरासाठी हवं तर एखादा केअर-टेकर ठेव.पुढे ज्यावेळी तुला इथे येऊन रहायची इच्छा होईल त्यावेळी येऊन रहा.
सोनचाफ्याच्या रोपट्याला नियमीत पाणी देऊन जगायची आणि वाढू द्यायची योजना कर.तू इथे रहायला आलीस आणि सोनचाफ्याला फुलं यायला लागली की रोज एकतरी फुल काढून तुझ्या डोक्यात माळ. तुझी आई तेच करायची.

सुम्याची मुलगी ही चिठ्ठी वाचताना दुखं गाळीत होती.तिला तिच्या बाबांची,आईची आणि गुरूकाकाची आठवण येत होती.आणि सोनचाफ्याच्या उमळून पडलेल्या झाडाची पण.

त्या संध्याकाळी सुम्याच्या मुलीने आईची डायरी चाळायचं ठरवलं.बर्‍याच पानावर आईच्या कविता होत्या ती ती पानं वाचायचं ठवलं.
एका पानावर सुम्याला मुलगी झाली ह्याचा आनंद होऊन सुम्याने लिहलं होतं.

असावी मुलगी एक तरी

व्हावी एक तरी मुलगी
असे आल्याने प्रत्यंतर
मुली शिवाय कसले जीवन
अन नसे कसले गत्यंतर
करावी तिच्यावर एव्ह्डी प्रीती
की जग फिरावे तिच्या भोंवती

जन्माने असेल जरी ती बाई
करू नका गैरसमज काही
क्षणात ती हंसे अन क्षणात ती रुसे
विचारपूस करण्याची करू नका घाई
नाही सांगणार ती मनातले काही

असे ती गोड अन प्रेमळ
अन असे ती हुषार सोज्वळ
मन,बुद्धी अन मृदू हृदयाची
असे ती मुर्तीमंत त्रिवेणी संगमाची

उमले ती कळी बनून
अन
फुलते ती फूल बनून
बालपणाच्या बहरातून
सुगंध दरवळे चोहिकडून

विकसूनी होई जणू सुंदरी
उमलते ती अपुली कळी
होऊनी माता भविष्यातली
उघडी रहस्य निसर्गाचे

उरी धरूनी त्या देवदुतासी
सांगे अपुल्या लोचनातूनी
तिच करीते जीवनऊत्पत्ती

म्हणून वाटे
असावी एक तरी मुलगी
करावी तिच्यावर एव्ह्डी प्रीती
की जग फिरावे तिच्या भोंवती

बहुतेक गुरूकाकाला संभोधून खालील ओळी लिहिल्या असाव्या असं सुम्याच्या मुलीला वाटलं.

विसरलास जरी तू मला
हक्क आहे तो तुझा
मी तर केली प्रीति तुजवरती
नको विचारू कारण मला

अंधकाराशी आता माझी प्रीति जडली
नजरेला आता प्रतीक्षेची संवय जडली
न्याहाळू दे वाट तुझी जीवनभर मला

आठवतो तो क्षण अजूनी मला
जेव्हा भेटले मी तुला
एक इशारा होऊन गेला
हात मिळाले शब्द दिला
पहाता पहाता दिन संपला
त्या समयाची स्मृति अजूनी
जाईन कशी मी विसरूनी

गगन समजे चंद्र सुखी चंद्र म्हणे तारे
लाटा सागराच्या म्हणती सुखी असती किनारे
दुःखामधे सुख लपलेले असते साजणा रे!

हे सर्व वाचून झाल्यावर सुम्याची मुलगी खूपच भावनावश झाली.

जीवन ह्यांना कळले हो!
मी पण ह्यांचे सरले हो!
ह्या कवी बोरकरांच्या दोन ओळीची तिला आठवण आली.

काही लोक म्हणत होते की गुरूनाथाने आत्महत्या केली,जीव दिला.तर काही म्हणत होते तो तोल जाऊन विहीरीत पडला.शेवटी, काय खरा सत्य प्रकार झाला हे फक्त नियतीलाच माहीत,कारण तीच जन्मास आणते तीच मरण देते आणि प्रत्येकासाठी सुरवातीपासून शेवटपर्यंत आपली एक कथा तीच तयार करते. असंच म्हणावं लागेल.

तेव्हा
ही ‘साठा उत्तराची कहाणी,पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण.

श्रीकृष्ण सामंत {सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १४ )

त्या चक्रीवादळाच्या आठवणी

ते पावसाळ्याचे दिवस होते.कोकणातला पाऊस म्हणजे त्याबद्दल न विचारलेलं बरं.एकदा कोसळायला लागला मग एक दोन दिवसात उतार यायचं नाव नाही.ह्यावेळीही असंच झालं.त्यात चक्री वादळाचा संभव आहे असा हवामान खात्याने अंदाज दिला होता.काळ्या कुट्ट ढगानी आकाश पूर्णपणे झाकलं गेलं होतं. दुपारी बारा वाजता रात्रीचे बारा वाजले की काय असं भासत होतं.पाऊस धरून होत्ता पण कोसळत नव्हता. म्हणतात ना वादळापूर्वीची शांतता तसं अगदी शब्दश: वाटत होतं.

गुरूनाथचं मन चलबीचल होत होतं.कोकणातली वादळं त्याने अनुभवली होती.सर्व साधरणपणे बांधलेल्या घरांची छप्परंच उडून जातात.गुरूनाथच्या आळीतली घरं मंगळोरी कौलाची होती.ह्या घरांची छप्परं त्यामानाने मजबूत असतात.परंतु,काही वेळा माडावर सुकलेली पानं,झापं,जर नीटपणे माडावर बांधली नाहीत तर ती अशावेळी वादळ्याच्या वार्‍याने उडून कधीकधी घराच्या छप्परावर पडून,आदळून,बरीच कौलं फुटतात. त्यामुळे घरात पावसाचं पाणी लीक होऊ शकतं.गुरूनाथच्या आणि लगेचच असलेल्या सुम्याच्या घराला तो धोका नव्हता.
दुसरा धोका म्हणजे काही खूप वर्षाची झाडं मुळासकट ऊळमळून पडतात.काही अगदी जूनी झालेली माडाची झाडं ह्याला अपवाद नसतात.ती पण काळजी गुरूनाथला नव्हती.

मग गुरूनाथ चलबीचल का झाला होता?त्याचं कारण तो लहान असताना असंच चक्री वादळ येणार होतं. परंतु,ते दीशा बदलून पुन्हा अरबी समुद्रात फिरलं.पण त्या वादळाचा असर त्यावेळी कोकणात झाला होता.गुरूनाथला आज ते दिवस आठवले.
गुरूनाथ सुम्याचे ते शाळकरी जीवनाचे दिवस होते.कोकणातल्या पावसाने गुरूनाथ नेहमीच भारावून जात असे.
गुरूनाथ आणि सुम्याने बंदराच्या दिशेने पावसाची मजा लुटायला जायचं ठरवलं होतं.घरी कुणालाच त्याचा पत्ता नव्हता.पण बंदरावर फिरायला न जाता मांडवीवर गेले होते.बरेच लोक पावसाची मजा लुटायला मांडवीवर आले होते.
संध्याकाळ होता होता बराच काळोख झाला होता.त्याचं मुख्य कारण आकाश ढगानी व्यापलेलं होतं.एवढा काळोख झाला की जणू काही रात्र झाली होती.आणि एकदम जोराची सर आली.सर्वजण पावसापासून
आडोसा घ्यायला पळत सुटले.गुरूनाथ आणि सुम्या एका गुलमोहरच्या झाडाखाली आडोश्यासाठी धावपळत येऊन थांबले.तेव्हड्यात आणखी एक पावसाची सर जोरात आली.भिजायला होऊ नये म्हणून सुम्या गुरूनाथला चिपकून उभी राहिली.पावसाची सर ओसरल्यावर ती दोघं ओले चिंब कपडे जमेल तेव्हडे हातानी पिळून घरी यायला निघाले.

घरी येईपर्यंत अंगावरचे कपडे बरेचसे सुकले.रात्री जेऊन त्याच कपड्यानीशी दोघंही झोपली.सकाळी उठल्यावर सुम्याला सडकून ताप आला होता.भिजल्यामुळे ताप आल्याने संधाकाळपर्य़ंत ताप काढला. दुसर्‍या दिवशी सुम्याने गुरूनाथला ही सर्व हकीकत सांगीतली.घरी कुणालाच न कळल्याने दोघेही बालबाल वाचले.ही सर्व घटना सुम्याच्या ध्यानात बरेच वर्षानी परत आली होती.त्यावर तिला काही ओळी सुचल्या त्या तिने डायरीत लिहून ठेवल्या होत्या.
त्या आठवणी यायला आणि गुरूनाथने डायरीचं ते पान उघडायला योगायोगच आला होता.तिने लिहिलेले ते कवन तो वाचत होता.आणि भारीच चलबीचल झाला.सुम्याने लिहिलं होतं,

अवघ्या आयुष्यात कशी मी विसरू?
ती पावसातली रात्र
अंतरी करूनी झंझावात
विदारक करणारी ती रात्र
कशी मी विसरू?

विद्युलता पाहूनी भयभीत होऊनी
ते माझे तुला बिलगणे
आणि लज्जेने चूर होऊनी
ते सहजच तुला चिपकणे

ना पाहिली ना ऐकीली अशी
ती विक्षिप्त रात्र
कशी मी विसरू?

चिंब झालेला पदर मी
जो लिपटलेला होता
जळजळीतसा नजरेचा बाण
जो मी फेकला होत्ता
पेटलेल्या पाण्याला लागलेली
ती मनोभावनेची रात्र
कशी मी विसरू?

यौवनातल्या सुंदर स्वपनाची
ती एक परिणती होती
गगनातून उतरलेल्या रात्रीची
ती एक रात्र
कशी मी विसरू?

गुरूनाथ ही तिची कविता वाचून अचंबीत झाला.सुम्या काव्यात किती सुंदर लिहिते ह्याचं त्याला नवल वाटलं नाही.कॉलेजात शिकत असताना ती साह्यित्यात जास्त दिलचस्पी घ्यायची.

बाहेर पाऊस कोसळायला लागला होता.गुरूनाथने डायरी बाजूला ठेवून मागच्या दारी आला.वारा सुसाट वहात होता.माडाची झाडं एव्हडी हलत होती की एका झाडाचा शेंडा दुसर्‍या झाडाच्या शेंडयाला आपटणार नाही ना? अशी भीती वाटत होती.रात्री बारा वाजेपर्यंत गुरूनाथ जागा होता.नंतर अंथरुणात स्वतःची गुठली करून पांघरूण ओढून घेऊन झोपला होता.काय होईल ते झाडांचं नुकसान उद्या पाहू असं मनात आणून तो झोपला होता.

वादळ शांत झाल्यावर पाऊसही कमी झाला होता.सकाळी उजाडल्यावर वादळाने केलेली करामत जो तो आपल्या परसात जाऊन पहात होता.बरीच झाडं मुळासकट उमळून पडली होती.माडासारख्या खोल मुळं असलेल्या झाडांचं एव्हडं नुकसान झालं नव्हतं.पण गुरूनाथच्या परसात धक्का बसण्यासारखी घटना घडली होती.
त्याचं सोनचाफ्याचं झाड मुळासकट उपटून आडवं झालं होतं.

हे पाहून गुरूनाथ अक्षरश: हंबरडा फोडून रडला.त्त्याच्या जगाचा अंत झाला असंच त्याला वाटत होतं. त्याच्या डोळ्यासमोर सुम्या आली.हे काय चालंय हे त्याला कळेना.सुम्या गेली.आता हे सोनचाफ्याचं झाडही गेलं.आता सर्व संपलं आहे.असं त्याला वाटलं.त्याने त्याच्या मदतीनीसाला बोलावून दोन आणखी गड्यांच्या मदतीने ते झाड बाजूला केलं.दुसर्‍या दिवशी बाजारात जाऊन त्याने एक सोनचाफ्याचं रोपटं आणलं आणि त्याच जागी उगवण्यासाठी पुरलं.रोज त्या रोपट्याला तो पाणी घालायचा.

सुम्याच्या मुलीने वादळानंतर गुरूकाकाच्या खुशालीसाठी फोन केला होता.तिला ही गुरूनाथने सोनचाफ्याच्या झाडाबद्दल तिला सांगीतलं.तिला ते ऐकून फारच वाईटवाटलं.आपण पुढच्या आठवड्यात कोकणात येते असं तिने गुरूकाकाला सांगीतलं.सुम्याच्या मुलीची कोकणात आल्यावर गुरूकाकाशी जेव्हा भेट झाली तेव्हा तो तिच्या मांडीवर डोकं ठेवून खूप रडला.गुरूकाकाला तिने समजावलं.आपल्याबरोबर मुंबईला येतोस काय म्हणून त्याला तिने विचारलं.पण आता आपण जास्त जगाणार असं वाटत नाही. जगण्यासारखं काही राहिलं नाही.असं तिला आवर्जून सांगीतलं.एक आठवड्याची त्याला कंपनी देऊन सुम्याची मुलगी पुन्हा मुंबईला गेली.

श्रीकॄष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १३ )

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १३ )

सुम्याच्या पश्चात येणार्‍या आठवणी

गुरूनाथ आपले दिवस असेच घालवीत होता.सकाळी उठून सोनचाफ्याची फुलं प्रत्येकाच्या फोटो समोर ठेवायची.आता त्यात सुम्याच्या फोटोची भर पडली होती.पहिले काही दिवस तिच्या फोटोला फुलं वहाताना गुरूनाथ खूपच भावनावश व्हायचा.फुलं वहाण्याच्या निमीत्ताने रोज सकाळी त्याला सुम्याचा चेहरा दिसायचा आणि तो पाहून घळघळा रडायचा.कधी कधी तिच्या फोटोसमोर ठाण मारून बसायचा. मग त्याचा मदतनीस त्याच्या जवळ येऊन त्याला समजूत घालून सांगायचा.
डॉक्टरानी त्या मदतनीसाला सांगीतलं होतं की तू त्याच्यावर ओरडू नकोस.त्याची समजूत घाल.कारण अशा व्याधीने आजारी असलेली माणसं त्यांच्या स्मृतीत येणारी माणसं जीवंत आहेत असंच वाटत असतं.ती ह्या जगात नाहीत असं जरी आपण त्यांना समजावून सांगीतलं तरी त्यांना ते पटत नसतं. अशावेळी त्यांच्याशी वाद घालायचा नाही.

सुम्याच्या मुलीचा फोन आला की तिला गुरूनाथ विचारायचा सुम्या कशी आहे माझी आठवण काढते का? ती त्याला सुम्या बरी आहे म्हणून सांगायची.गुरूनाथ बरेच वेळेला अगदी नॉर्मल वागायचा.ह्या व्याधीवर परदेशात खूप पैसे खर्च करून संशोधन चालू आहे.शरीराच्या बर्‍याच अवयवावर चांगलाच रिसर्च झाला आहे.पण मेंदू हा इतका खिचकट अवयव आहे की रिसर्च बरोबर टेकनॉलॉजीमधे बरोबरीने सुधारणा होणं आवश्यक आहे.सुपर कंप्युटर,अतीसुक्ष्म मायक्रोस्कोप,अतीक्षीण व्होलटेजने फायर होणार्‍या सिग्नल्सचं अस्तीत्व रेकॉर्ड करणारे रेकॉर्डर वगैरे उपकरणं उपलब्द असण्याची आवश्यक्यता भासत आहे.
अमेरिकेसारख्या ठिकाणी सिनीयर सिटीझन असणार्‍यांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे.त्यामुळे ह्या व्याधीच्या पेशंटची संख्याही वाढत आहे.आणि अमेरिकेला ह्या विषयी बरीच काळजी वाटत आहे.ही व्याधी असलेल्या पेशंटची खास नर्सिंग होम काढली जात आहेत.बरेच वेळा ह्या पेशंटवर उपचार करतानाच त्याचा डेटा घेऊन संशोधन केलं जात आहे.प्रसिद्ध युनिव्हर्सिटीमधे ह्या विषयावर पिएचडीसाठी विद्यार्थी घेऊन त्यांना निरनीराळी प्रोजेक्ट दिली जातात.

आपल्याकडे ह्या व्याधीवर कसलंच संशोधन केलं जाण्याची संभावना नाही.कारण ते फारच खर्चिक आहे. वय झाल्यावर काही माणसाना “बाळं” लागतं. असं म्हणून बरेच वेळा त्या रोग्याची उपेक्षा केली जाते. घरातल्या इतरानी अशा रोग्याशी संभाळून घेतलं नाही तर त्याची फारच हेळसांड होते.

सुम्याच्या मुलीला अमेरिकेत शिकायला गेली असताना ह्या व्य्थेची पुस्सट कल्पना होती.म्हणून गुरूकाकाला ती अतीशय संभाळून घ्यायची.त्याची हेळसांड होऊ नये म्हणून त्याच्यावर ती सातत्याने लक्ष ठेवायची.मुंबईत ह्या विषयावरच्या डॉक्टरांशी संपर्क ठेवायची.त्यांनी एखादं औषध सुचवलं तर ते गुरूकाकाला देऊन त्याच्यावर उपाय होतो का हे पहाण्यास उत्सुक्त असायची.गुरूकाका आपल्या आईवडीलांएव्हडा तिला जवळचा असल्याने ती तेव्हड्याच मायेने त्याची काळजी घ्यायची.

जसे दिवस जात होते तसे गुरूनाथची व्यथा जास्तच गंभीर होत जात होती.वयाबरोबर त्याचं शरीरही थकत चाललं होतं. तो निपचीत पडून रहायचा.जेवलो की नाही जेवलो हे विसरून जायचा.त्याचा मदतनीस त्याची चांगली देखभाल करायचा.संध्याकाळी त्याला मागे परसात घेऊन जायचा.विहीरीजवळ खुर्ची ठेवून त्याला बसावायचा.

गुरूनाथ नॉर्मल असला की सुम्याची डायरी उघडून वाचत बसायचा.
एका पानावर सुम्याने गुरूनाथाला उद्देशून लिहलं होतं,

आठव माझे आहेत तुज जवळी
परतवून दे मला माझ्या आठवणी
आठव माझी कोर्‍या कागदावरची
लिपटलेली त्यात ती काळोखी रात्र
श्रावणातले ओले दिवस आठव मात्र
जा विसरूनी ते आठव या क्षणी
अन परतवून दे माझ्या आठवणी

गुरूनाथाला पण सुम्याच्या आठवणी यायच्या.ती आपला संसार कसा करीत असेल?.तिला आता एक मुल झालं आहे ते कसं दिसत असेल?.ती मुलगी जर सुम्यासारखीच दिसत असेल आणि जेव्हा ती मोठी शाळकरी वयाची होईल त्यावेळी तिला पाहिल्यावर सुम्याच्या लहानपणाची आठवण यायला मला आनंद
होईल.अशा तर्‍हेचे मनोरथ गुरूनाथ करायचा.पण त्याला कविता लिहिता येत नसल्याने सुम्यासारखं अलंकारीक भाषेत कवन करायला आपल्याला जमलं नाही असं त्याला सुम्याची डायरी वाचून झाल्यावर त्याच्या मनात येऊन खंत वाटायची.

एका पानावर सुम्या लिहिते,

सोनचाफ्याचे फुल महकते आठव तुझी देऊन
तुझ्या आठवानी जाते फुलबाग बहरून
हे तुळशी वृंदावन की प्रीतिचे ठिकाण
तू जवळ अथवा दूर असूनी आहेस अंतरात
जीवनी माझ्या तू कसा असा झालास सामिल

सुम्याचा नवरा गेल्यानंतर सुम्याला खूपच एकटं एकटं वाटायचं.तिला त्याचा खूप आधार असायचा. . कधीही सुम्या विवंचनेत असली तर तो तिची त्यातून सोडवणूक करायचा. सुरवातीला आपला नवरा कायमचा निघून गेला ही वस्तूस्थीती ती मानायला तयारच नव्हती.इतक्या लवकर तो आपल्याला सोडून जाईल असं तिला कधीच वाटलं नव्हतं.त्यातूनच बहुदा तिला खालील कवन सुचलं असावं असं गुरूनाथला ते वाचल्यावर वाटलं.

किती जाळ केला तरी उजेड कुठे दिसेना
किती प्रयत्न केला तरी विसर तुझा पडेना
विकल झालेल्या मला
तू विकलता देऊ नकोस
अशा एकांतातल्या रात्री
तू साद मला देऊ नकोस

एका पानावर सुम्या नवर्‍याला उद्देशून लिहिते,

स्वपनात माझ्या येऊनी ऐक माझे म्हणणे
श्वास शेवटचा असे तोवरी जमेल का वि़सरणे
कळेना कसे जहाले तुझे न माझे जवळी येणे

गुरूनाथ आपला वेळ जाण्यासाठी डायरीतली पानं चाळत रहायचा.कधीकधी त्याला ती पानं वाचता वाचता झोप यायची.पण एक मात्र निश्चीत असायचं की सुम्याची डायरी, तो प्रत्यक्ष सुम्याच आपल्या संवादात आहे असं समजून,वाचायचा.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया )