शरद पोंक्षेच्या कविता.

“खरंच कविता ही एक नैसर्गीक निर्मिती आहे.अगदी तशीच कविता दुसर्‍याला सुचेल हे शक्य नाही.”

माझा मित्र शरद पोंक्षे नेहमीच कसल्यातरी तंद्रीत असल्यासारखा मला दिसायचा.मला त्याचं भारी कौतुक वाटायचं.एक मात्र नक्की तो कविता खूप करायचा.मी कधी त्याला भेटलो तर ताजी कविता मला वाचून दाखवायचा.
“हे तुला कसं सुचतं.?”
असा मी त्याला नेहमी प्रश्न करायचो.पण सरळ उत्तर देण्याऐवजी हश्यावर न्यायचा.एकदा मी त्याच्या खणपट्टीला लागलो.
“तू कविता चांगल्या करतोसच.शिवाय तुला संगीतही चांगलं कळतं.ह्याचा उगम कुठे झाला?”
असा मी त्याला प्रश्न केला.
माझा प्रश्न ऐकून शरद हसला पण का कुणास ठाऊक ह्यावेळी मला काहीतरी सांगावं असं त्याला वाटलेलं दिसतं.

मला म्हणाला,
“मला आठवतं माझ्या लहानपणी शाळेत असताना,जरा का एखाद्या शिक्षकाने आम्हाला कविता लिहायला सांगीतली तर,बरेच आम्ही त्या गोष्टीची उपेक्षा करायचो.जर का आमच्या शिक्षकाने, जडजड शब्द दिले आणि त्या उप्पर क्लिष्ट व्याकरणाचं त्या शब्दांना आच्छादन असून त्याचा अर्थ समजणं कठिण जावं अशी परिस्थिती आल्यास कविता लिहिणं म्हणजे काय तरी भयंकर गोष्ट आहे असं वाटल्याशिवाय रहायचं नाही.परंतु,कवितेचा समर्थक म्हणून शिक्षक जे काय कराचे ते विद्यार्थ्याच्या दृष्टीने बरोवर नाही असं मला वाटायचं.सगळेच पाडगावकर किंवा सुरेश भट असू शकत नाहीत.तरीसुद्धा कविता ह्या शब्दाबद्दल आम्ही सर्व पक्षपाती आहोत.कविता काही कागदाच्या पानावर लिहून त्याचं पुस्तकात रुपांतर करून झाल्यावर सर्व काही झालं असं म्हणणं चुकीचं होईल असं मला वाटतं,कारण कवितांचं अस्तित्व फक्त पुस्तकात असतं हे काही खरं नाही.”
एव्हडं शरदने मला सांगीतल्यावर मी मनात विचार केला आज बेटा मला त्याचं एकंदर गुपीत सांगणार आहे असं वाटलं.

मला शरद म्हणाला,
“मला वाटतं,कविता वादळातून निर्माण झालेल्या असंबंद्ध लयीत असते.पावसाची सर पडून गेल्यावर जमीनीतून निर्माण होणार्‍या सुगंधात असते.ती सदैव आपल्या अवती-भोवती असते.थोडं खनन करावं लागतं एव्हडंच.
माझ्या लहानपणी मला संगीतात विशेष रस नव्हता.माझ्या आजोळी गेल्यावर घराच्या मागे पसरलेल्या रानात गेल्यावर,जणूं कुणीतरी जादूकरून निर्माण झालेला किलबीलाट किंवा पिंपळाच्या पानातून वार्‍याच्या झोतीबरोबर निर्माण होणारी सळसळाट ऐकायला यायचा.रेडियोतून येणारं एखादं गाणं त्याची बरोबरी करील असं मला कधीच वाटलं नाही.असं का हे मला कधीच कळलं नाही.जसा मी मोठा होत गेलो तसा ह्याचं कारण काय असावं ह्याचा मी शोध घेत राहिलो.

काही वर्षानी माझे आजी-आजोबा निधन पावले.त्यांच्या पश्चात माझ्याकडून जणू नकळत करार लिहिला गेलेला होता की ते रानातलं संगीत मला ऐकायला निर्बंध आला होता.असं मला मनात वाटायचं.
रानातलं ते संगीत मी पहिल्यांदा ऐकलं तेव्हा ११ वर्षाचा होतो. इतर कुणाला ते संगीत पेटीवर वाजवलेलं एखादं गाणं वाजवल्या सारखं वाटलं असावं. पण मला मात्र ते संगीत जणू माझं जीवन आणि माझं चैतन्य माझ्या प्राक्तनाला आत्मसमर्पित केल्यासारखं वाटलं होतं.असं मला वाटणं हे काही एखादं दिखावटी रुपक नव्हतं.ते संगीत ऐकता ऐकता मिटलेल्या माझ्या नजरेसमोर बेरंगी रंग शालीनतापूर्वक संगीताच्या लयीबरोबर नृत्य करीत असल्याचे मला भासत असायचे.

कदाचीत कुणी म्हणेल की ती माझ्या मेंदूतली भ्रामक दृष्यं असावीत.कसं का असेना ती दृष्यं माझ्या विचारांचे श्वास होते,माझ्या आश्चर्याची ती भाषा होती.
माझ्या उभ्या आयुष्यात माझ्या मेंदूत येणारे ते रंग खरा अर्थ शोधून काढणारं कदाचीत एक जनीत्र असेल.माझ्या उर्वरीत आयुष्यात कठीण प्रसंग आलेच नाहीत असं मुळीच नाही.परंतु,अशावेळी माझ्या आजोळच्या रानातलं ते संगीत नेहमीच माझ्या मदतीला यायचं.
तसंच मला कधी तंद्री लागली की कवितेसाठी चार शब्द सुचतात.ते रानातलं संगीत माझ्या मदतीला येतं.त्याच्या आधारावर कवितेतली नंतरची यमकं सुचतात त्याला अनुसरून शब्द सुचतात.आणि मग कविता तयार होते.संगीतही तयार होतं.हे कसं झालं ह्याचा मी शोध घेतो पण मला शोध लागत नाही.”

हे सर्व शरदने मला सहजपणे सांगीतलं.मला त्याचं कौतूक नक्कीच वाटलं.

मी त्याला म्हणालो,
“खरंच कविता ही एक नैसर्गीक निर्मिती आहे.अगदी तशीच कविता दुसर्‍याला सुचेल हे शक्य नाही.हे सर्व नैसर्गिक असावं.तू मला म्हणालास ते मला पटतं.तुझ्या मेंदुतली ती दृश्य असावीत.प्रत्येकाचा मेंदू सारखाच नसतो.निरनीराळ्या कल्पनेचा जन्म ज्याच्या त्याच्या मेदूतूनच होत असतो.लहानपणी तुझ्या मनावर रानातल्या त्या नैसर्गीक संगीचा झालेला परिणाम हा त्या कवितांचा आणि संगीताचा परिपाक असावा.”

माझं हे ऐकून शरद फक्त हसला.कुणास ठऊक कदाचीत त्याला माझं म्हणणं पटलं असेल.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

१४ ऑगस्ट २०१६

८३ वर्षाचा झालो.आज मनात आलं….

सुचलं तेव्हडं लिहावं
दिसलं त्तेव्हडं वाचावं
रुचलं तेव्हडं ऐकावं
आवडलं तेव्हडं बोलावं
विचारलं तेव्हडं सांगावं
दिलं तेव्हडं घ्यावं
पचलं तेव्हडं खावं
जमलं तेव्हडं चालावं
जीवन तृप्त असावं

आणि कुणी म्हटलं तसं

“ह्या जन्मावरं
ह्या जगण्यावरं
शतदा प्रेम करावं”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

ती गोड गाणी कशी मी गाऊ?

(अनुवाद)

प्रीतिची वचने कशी बरे मी पाळू?
भोवतालच्या ज्वाळांना कशी मी सांभाळू?
प्रीतिला रोखणारी भिंत कशी मी उखडू?

असतील अगणीत गोड गाणी
वेदनेमधे डुबलेली
असताना तुटलेली तार अंतराची
ती गोड गाणी कशी मी गाऊ?

असताना व्यथेचा भार अंतरात
संभाळीन त्याला सुलभतेने
पण असताना भार जीवनाचा
ती व्यथा कशी मी संभाळू?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

माझ्या आजोळचे संस्कार आणि पर्यावरण

“निसर्गाला आपल्याशी दोस्ती करायला बिनातक्रार मोकळा मार्ग माहित असतो असं मला वाटतं.”…गंगाधर.

गंगाधर तेंडूलकर,माझा जुना दोस्त.आमच्या लहानपणी आमच्या आजोळी आम्ही दोघानी खूप मजा मारली.पण गंगाधरावर जे निसर्गाचे संस्कार झाले ते त्याने उर्वरीत आयुष्यात तंतोतंत पाळले.आता तो निवृत्त झाला आहे.त्या दिवशी आम्ही आमच्या लहानपणीच्या गप्पा मारित होतो.

मी त्याला विचरले,
“काय रे गंगा,आपण दोघे लहानपणी आजोळी खूप हिंडलो फिरलो.मी पण माझी कारकीर्द संशोधनात केली.पण तुझ्यावर मात्र निसर्गाचे एव्हडे परिणाम झालेले दि़सतात की तू चक्क पर्यावरणावर कारकीर्द करायला वळलास.हे कसं?”

गंगाधर मला म्हणाला,
मी लहानपाणी माझ्या आजोबांकडेच वाढलो.त्यावेळी,आजुबाजूचा परिसर पूर्णपणे झाडा-झुडपानी पसरलेला होता.वर पर्यंत चढण्यासारखी अनेक झाडं, वृक्ष होते.बाजूला एक खाडी होती त्यात आमची होडी फिरवायला सोय होती.आणि आमचे आजुबाजूचे शेजारी त्यांच्या परसामधून मुक्तपणे हिंडायला परवानगी द्यायचे.त्या लहानपणीच्या दिवसात,निसर्ग आमचा सहचर आणि प्रदाता आहे असं आम्हाला वाटायचा.ती खाडीतली माती,चिखल आणि लहान मोठे गोटे आमच्या उघड्या बोडक्या पायांना स्थिरचित वाटायचे.जेव्हा उन्हाळा मी म्हणायचा, असह्य वाटायचा त्यावेळी वड-वृक्षाची झाडी आम्हाला आमच्या डोक्यावरचं छत वाटायचं.
मला आठवतं अशावेळी आम्ही जमीनीवर सरळ लोळत असायचो,खालच्या पाल्यापाचोळ्यावर डोकं दाबल्यासारखं करून त्या सर्द-दमट पानांचा गार-शीतल स्पर्शाचा अनुभव घ्यायचो.”

“ते मलाही आठवतं पण मला नवल वाटतं तुला निसर्गाने एव्हडं कसं आकर्षित केलं?” मी त्याला विचारलं.

माझ्या प्रश्नावर खूष होऊन तो म्हणाला,
“मला असं वाटतं की निसर्ग जरूरीच्या वेळेला आपल्याला कवटाळत असतो.मला अशाच एका संध्याकाळची आठवण येते की माझं पोरगेलं हृदय अस्वस्थ आणि कष्टी झालं होतं.त्या घटनेची आठवण जरा आता पुस्स्ट झाली असली तरी,माझी स्मृती अजिबात पुसून गेलीली नाही.ज्यावेळी मी त्या भव्य वडाच्या झाडवर फांदीचा आधार घेऊन वरवर चढत जात होतो,आणि खाली पाहिल्यावर मी मुसमुसून रडायला लागलो होतो.त्याचवेळी त्या फांदीने मला कवटाळून घेतलं होतं.वार्‍याच्या झोताबरोबर मला त्या फांदीने वर उचलून धरलं होतं.माझे डोळ्यातले अश्रू सुके पर्यंत त्या फांदीने मला आधार दिला होता.झाडावरून खाली उतरल्यानंतर मी माझ्या आईला विचारलं पण, की तू माझ्या मदीतीला का धावून आली नाहीस.लगेचच माझी आई मला म्हणाली,”तू त्या वडावर तूरतूर चढून फांदीवर झेपावला होतास त्याचवेळेला मी समजले होते की तू पूर्ण सुखरूप असणार.कारण झाडं-पेडं म्हणजेच निसर्ग आहे.आणि निसर्ग आपला कैवारी असतो.तो तुला संभाळून घेणार ह्यावर माझा पूर्ण वि़श्वास होता.आणि तूही त्यातून खाहीतरी शिकशीलच असं माझ्या मनात आलं होतं.

जसा मी मोठा होत गेलो तसा,मी माझं निसर्गावरचं प्रेम आणि पर्यावरणाचा आदर ठेवीत गेलो त्यामुळेच की काय मी माणसाच्या स्वास्थ्यावर पर्यावरणामुळे होणार्‍या परिणामाच्या अभ्यासाची कारकीर्द अवलंबली.बरेच वेळां मी निसार्गाला सुक्ष्मदर्शक यंत्रातून त्याने निर्माण केलेल्या पाण्याला न्यहाळत असतो.त्या पाण्याची गुणवता आणि त्यामुळे प्रकृतीवर होणार्‍या परिणामाची शोधाशोध करीत असतो. पाण्याच्या थेंबाच्या एक लक्षांस भागावर शोध घेऊन,त्यात असलेल्या पार्‍याचा अती-अस्तीत्वाचा लहान विकसनशील मुलाच्या मेंदूवर होणारे परिणाम किती भयानक होतील हे पहात असतो त्याचा अहवाल लिहून ठेवीत असतो.

माझे विचार बहुदा परियावर्णाच्या नितीशास्त्रात,त्याच्या नियमात आणि त्याच्या रोगपरिस्थितिविज्ञानात मश्गूल झालेले असतात. निसर्गाचे हे सर्व विभाग आपल्याला त्याचा दृष्टीकोन दाखवून देतात आणि त्यातूनच नैसर्गीक जग कसं काम करतं ह्याचा पडताळा होतो. खरोखरच निसर्गाच्या उत्सर्ग दर्जाज्याबाबत जे शब्द आहेत, तथ्य आहे,धोरणं आहेत,नियम आहेत त्याचा विचार करून त्यात मी हरवला जातो.आणि ह्या गोष्टी खरोखरच माणसाच्या स्वास्थ्यासाठी पुरेसे काळजी करणारे आहेत का ह्याबद्दल संभ्रमात असतो. मला असं वाटतं की,एकदा का आपण निसर्गाशी सख्य ठेवीत राहिलो की,तो आपल्याला कधीच गैरविश्वास दाखवणार नाही.मी ज्या ज्या वेळी सकाळच्या आनंदी वातावरणात माझ्या कामावर जात असतो त्या त्या वेळी पिंपळाच्या पानातून जाणारा वारा पानांची सळसळ केल्याशिवाय रहात नाही.जणू ती सळसळणारी पानं माझ्याशी संवाद साधत असावीत असं मला वाटत असतं.
अशा ह्या निसर्बाच्या सर्व घटना, माझ्या कामाच्या बाबतीत आठवणी आणणार्‍या गोष्टीबद्दल आणि त्या गोष्टी पूर्ण करण्यासाठी ठरलेल्या वेळापत्रकाच्या तारखाबद्दल विचार येऊन, विचलित झालेलं माझं मन जाग्यावर आणण्यासाठी माझ्या ह्या निसर्ग मित्राची आठवण करून देतात.ह्या मित्रानेच मला गेली कित्येक वर्ष समर्थित केलेलं आहे.दिलासा दिलेला आहे.ह्या माझ्या खूप जून्या आणि अरक्षित मित्राला सावरण्यासाठी आणि त्याने मला सोबत दिल्याबद्दल माझ्या मनात त्याचे आभार मानण्यासाठी खूप तीव्र इच्छा येतात.”

“खरोखरच,तुझ्या बरोबर चर्चाकरून मी निसर्गाबद्दल बरंच काही शिकलो”
असं म्हणून मी त्याची रजा घेतली.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सांगशील का ते दिवस कुठे गेले?

(अनुवाद)

नयन सांगती कथा प्रीतिची
तरूण जीवनाची अन सुखी दुनियेची
का जाळूनी करीशी दैना माझ्या घरट्याची?
का जीवना लटूनी आयुष्य नष्ट केले गेले ?
सांगशील का ते दिवस कुठे गेले?

माझ्या ममतेचा विसर तुला आला कसा?
माझ्या अंतरीचा दाह उपेक्षीत केलास कसा?
नको तू विचारू प्राण माझा थकला कसा?
कसे दिवस आले अन ते कसे गेले?
सांगशील का ते दिवस कुठे गेले?

प्रीति करूनी विसरलीस प्रीतिची रीति
जशी अनुरति करिती पंतग अन ज्योती
आता फक्त माझे उदव्हस्त उपवन राहिले
अंतरातले मनोरथ अंतरातच सामावले
सांगशील का ते दिवस कुठे गेले?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

माझ्या सोळाव्या वयानंतर मी काहीतरी महत्वाचं असं शिकले का?

माझ्या सोळाव्या वयानंतर मी काहीतरी महत्वाचं असं शिकले का?

ललिता कर्वे आणि मी एकाच संशोधन संस्थेत कामाला होतो.ललिता माझ्यापेक्षा वयाने लहान असल्याने मी प्रथम निवृत्त झालो आणि माझ्यानंतर ती बर्‍याच वर्षानी निवृत्त झाली.मला एक दिवशी तिने फोन करून तिच्या घरी बोलावलं होतं.ती जवळच्या लोकांना निवृत्त झाल्याबद्दल पार्टी देत होती.पार्टी संपल्यानंतर तिच्यात आणि माझ्यात झालेल्या गप्पा मला आठवल्या.

ललिता कर्वे अगदी लहानपणापासून लिहीत आली आहे.अगदी किशोर वयात,म्हणजेच सोळा वर्षाची असल्यापासून तिचे लेख मासिकात येत.वर्तमानपत्रातपण तिने बरेच रकाने लिहिले आहेत.आता ती एक शास्त्रज्ञ म्हणून,पत्नी म्हणून,आणि आई म्हणून तिचं लिखाण, आता सत्तरीला आल्यावर, कसं प्रतिबिंबीत करतं ह्यावर अलीकडेच ती माझ्याशी चर्चा करीत होती.

मला म्हणाली,
“गेली पन्नास-पंचावन्न वर्षं मी लिहित आले आहे.पहिलाच लेख मी एका शास्त्रज्ञावर लिहिला होता.त्याने केलेल्या संशोधनावर तो लेख होता.त्याचं संशोधन मला काय कळलं ह्याचाच त्या लेखावर भर होता. त्यानंतर माझ्या जीवनाच्या कालचक्रात मी विकसित होत असताना,म्हणजेच कॉलेजात असताना,त्याच व्यक्तीबरोबर गेली चाळीस वर्षं संसार करीत असताना,दोन मुलीना जन्म देऊन त्यांना वाढवीत असताना, शिवाय माझी शास्त्रज्ञ म्हणून कारकीर्द करीत असताना,दोन सुंदर नातवंडाना वाढताना पहात असतान, माझ्या आईवडीलांचे आणि काही मित्र-मंडीळींचे देहावसान झालेले पहात असताना हे सर्व होत होतं.

पुर्वीपासून मी जे काही लिहित आले त्यावर मी भरवसा करीत आले.माझं फार पूर्वीचं, स्वभाववैशिष्ट तसंच आहे.त्यात धर्मासंबंधीच्या हुकमतीवरचे अविश्वास,जगाबद्दलचं कुतूहल,आणि सदाचरणी जीवन जगण्याची उदात्त अभिलाषा ह्या गोष्टींचा अजून सामावेश आहे.पन्नास वर्षापूर्वीच्या जगाबद्दलच्या विवंचना आणि आताच्या विवंचना सारख्याच वाटत्तात.

मी तिला म्हणालो,
तू सोळा वर्षाची झाल्यापासून जे लिहित आली आहेस त्यातून महत्वाचं असं काय शिकलीस?

हे ऐकून मला ती म्हणाली,
मला नक्कीच माहित आहे की जीवन तसं बरचसं गैरवाजवी आहे.माझं स्वतःच आयुष्य मात्र सुखरूप गेलं.बरच असं मला सुख मिळालं,आणि असाधरण असं दुःख किंवा वेदना कधीच झाल्या नाहीत. अधुनमधून परदेशात जायला मला मोका मिळाला आणि त्यातून जवळून मिळालेला अनुभव,आणि अलीकडेच ऐकत असलेल्या बातम्या,ह्यातून एकच सिद्ध होतं की कित्येक लोकांना किती त्रास होत असावा. आणि ही जीवन मार्गातली तफावत पाहून मला खूप त्रास होतो.ह्या त्रासाला कसं सामोरं जावं हे मला अजून कळत नाही.माझी अजून अशी धारणा आहे की,ज्या आम्ही आपल्या आयुष्यात प्रगती केली त्यानी ह्या प्रगतीकडे जणू आपलं भाग्य असं न समजता किंवा आपल्याकडून झालीली विशेष कामगिरी असं नसमजता किंवा आपली तशी पात्रता असल्याने झालं असं नसमजता,ते आपलं एक दायित्व आहे जेणे करून दुसर्‍यांच्या गरजा आपण समजून घ्याव्या.

थोडं हताश होऊन मला सांगावसं वाटतं की,”जे केलंच पाहिजे ते जरूर केलं पाहिजे” ह्या माझ्या तरूणपणातल्या आशावादी धेय्यांचा पाठपूरावा करण्यात मी खूजी पडले. ज्यांना मी ओळखायचे त्या माझ्या मित्र-मंडळीशी जेव्हडं जमेल तेव्हडं मी मित्रत्व ठेवलं.त्यांचे जे हेतू होते त्यांचा आदर करीत त्यांना जमेल तेव्हडी पुष्टी देत राहिले. आणि असं करीत असताना मला एका गोष्टीचं भान राहिलं की,माझं भोवतालचं विश्व फारसं काही बदलं नाही. बदलंच तर अगदी नगण्य़ असं बदलं.

माझं व्यक्तीत्व सह्रदयी असल्याने आणि माझी वृत्ती सामाजीक नि:पक्षपातीपणाला मोठी प्राथमिकता देण्यात भर देणारी होती.मात्र धार्मिक कारणाला तसं करण्यास मी अजिबात कबूल नव्हते.जशी वर्षं होत गेली तशी माझ्या किशोर वयात लिहीलेल्या बर्‍याच निबंधामधे देव-देवतावर असलेली साधी श्रद्धा फीकी पडत गेली. ९३ सालच्या बॉम्ब स्पोटाच्या घटनेनंतर मी, १६ वर्षाची असताना ज्या देवळात नियमीत जायची त्या, देवळात जाऊन आले.माझ्या लक्षात एक गोष्ट आली की, जीवनातल्या सखोल बाबीबद्दल त्यावेळी जे मनात प्रतिबिबींत व्हायचं तेच अजूनही मुळ धरून आहे.

मला नेहमीच वाटतं की,वर्तमानात वेळ घालवणं सर्वोत्तम आहे.पण हे सर्वांनाच जमेल असं नाही. नंतर नंतर माझ्या लक्षात आलं की,निदान माझ्या सारख्याने,जी दुसर्‍या दिवशी आपल्या वाट्याला काय काय कामं आहेत त्याची यादी बनवून ठेवण्यात शिस्त सांभाळते,तिने कमीत कमी बाहेर हिंडताना तरी फक्त मान खाली ठेवून मनात विचार करीत वेळ न घालवता मधून मधून मान वर करून आकाशाकडेपण पहायला विसरू नये.आणि आजुबाजूच्या लोकांकडेही पहावं.

मला नेहमीच वाटतं की,ज्यावेळी आपल्याला आनंद होत असतो तेव्हा तो आनंद हेरणं आणि त्याची प्रशंसा करणं विसरता कामा नये.महत्वाच्या प्रसंगीच नव्हे तर अधुन मधून कधी तरी मी खरोखर आनंदात आहे हे मला जाणवतं.असा अनुभव खरोखरच अनमोल असतो शिवाय तो आपण जतन करून ठेवायला हवा.
मी लहान असताना मला नेहमीच वाटायचं की आपल्या जीवनात सरळ सोज्वळ मार्गाने जगण्याचा आपला उद्देश असावा.ह्या वयावर आता माझ्या लक्षात येतं की, नेहमीच आपण काय काय करावं हे पहायला सोपं असतं परंतु,प्रत्यक्ष ते करणं महा कठीण असतं.तरी सुद्धा अजून मी माझ्या सुदैवाने वेळ काढून कठीण कामही पुर्णत्वाला आणण्याच्या प्रयत्नात असते.आणि तसं झाल्यावर असाच येणार्‍या माझ्या जीवनातला प्रत्येक दिवसामधून आनंद उठवण्याच्या मी प्रयत्नात असते.

मी ललितेचे हे विचार ऐकून मी अगदी तृत्प झालो.नंतर मी तिचा निरोप घेतला.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

समाधानीचे बोल

“”माझा मित्र सुरेश खोटे मला नेहमी म्हणतो की तो आयुष्यात समाधानी आहे.जरी त्याच्या आयुष्यात बरेच वेळा निराशा त्याच्या पदरी पडल्या आणि जरी त्याने आतंगवाद्यानी केलेले हल्ले जवळून पाहिले तरी त्याला त्याचं आयुष्य समाधानीचं वाटतं.त्याचं निसर्गावर बरच प्रेम आहे.स्वतःत असलेल्या तृटींची त्याला जाणीव असली तरी ती जाणीव विचारात घेऊनही त्याला तसं,म्हणजेच आयुष्यात सुख-समाधान आहे असं वाटतं.”

सुरेश खोटे माझा बालमित्र.पुढे आम्ही वयाने मोठे झाल्यावर मी संशोधनाकडे वळलो आणि सुरेशने लष्करात जाण्याचं ठरवलं.त्याच्या स्वतःच्या हुशारीमुळे,तो आपल्या कारकीर्दीत वरवर चढत गेला.त्याला भारतातल्या लष्करातून युनोच्या पीस-कॉर्प्समधे घेतलं गेलं.त्यामुळे तो अनेक देशातल्या एकमेकांच्या वादात शांती राखण्याच्या कामात पीस-कॉर्प्समधून भाग घ्यायचा.अशा वेळी अनेक लढाईत त्याला जवळून संपर्क साधण्याच्या कामगीरीत शांतीची प्रस्थापना करण्याची संधी मिळत गेली.
त्यामुळेच की काय, खरं आयुष्य काय असतं याचा विचार करायला त्याला वेळ मिळाला.आता निवृत्त होऊन त्याच्या अनुभवावर तो एक पुस्तक लिहिणार आहे असं तो मला म्हणाला.

मला म्हणाला,
“माझ्या पुस्तकातल्या विषयाचा मुख्य आशय एकच आहे की माणसाने सुखी सामाधानी वृत्ती ठेवून रहायला हवं.तरच त्याचे स्वतःचे,त्याच्या देशाचे आणि जगाचे प्रश्न सुटू शकतील”

त्या विषयाला धरूनच तो माझ्याशी बोलत होता.एखाद्या देशात आतंगवादी कसे निर्माण होतात.त्यातून लहानसहान किर्मिशं होऊन नंतर देशात शांती भंग कसा होतो,
लोक मृत्युमुख्ही पडतात.देशाच्या आर्थिक परिस्तितीची वाट लागते.इतर श्रीमंत देश त्याचा फायदा घेऊन त्या वादात शिरकाव करतात.हे असंच चालू रहातं आणि कुणाचाच फायदा होत नाही.लोक एकदाच मिळालेल्या आयुष्यात सुखी समाधानाने रहाण्याऐवजी आपल्याच आयुष्याची राखरंगोळी करतात.आणि ह्याचं मुख्य कारण म्हणजे आयुष्यात सुख समाधान बाळगून न रहाणं.

पुढे मला सुरेश म्हणाला,
“माणसामानसातले तंटे-बखेडे पाहून मला तुझ्याजवळ अंमळ एक कबुली द्यावी असं वाटतं.ती कबूली जरी हटके असली तरी.
मला त्या कबूलीला हटके म्हणण्याचा एकच इरादा आहे की बहुतांश माणसं सुखी समाधानी असली तरी तसं उघड उघड सांगत नाहीत.मला वाटतं सुखी समाधानी असलेला माणूस जास्त बोलका असतो.जग कसं चुकीच्या मार्गावर जातंय हे सांगायला तो उत्सुक्त असतो.”
हे सांगताना सुरेश आपल्या जवळ असलेलं कसब राखून बोलतो त्याची ती हातोटी पाहून मला वाटलं,ह्यामुळेच त्याचं म्हणणं ऐकायला त्याला बराच श्रोतृजन मिळत असतो.

तो पुढे मला म्हणतो,
“ही एक आधुनिक शोकांतिका आहे,निराशेला भरपूर वक्ते आहेत आणि आशेला अल्प.
ह्यामुळे मला वाटतं,की माणसाला तो सुखीसमाधानी आहे हे जाहिर करणं जास्त महत्वाचं आहे,जरी अशा तर्‍हेची जाहिरात कमी नाट्यमय दिसली किंवा कमी मनोरंजक दिसली तरी,ती नैराश्याची ओरड करण्यापेक्षा बरी वाटते.

माझाच अनुभव मी तुला सांगतो.मी सुखीसमाधानी आहे असं मला का बरं वाटावं?माझ्याच आयुष्यात मृत्यु घडत राहिल्याने माझ्या प्रेमळ आत्पजनाना मी वंचित झालो.उद्वेगजनक अपयशाने माझा पाठलाग करून माझ्या गंभिर प्रयत्नाना खो बसला.लोकांनी मला नाऊमेद केलं.मीही त्यांना तसं केलं.मी मला स्वतःला नाऊमेद केलं.

ह्याच्या पुढे जाऊन,मी सांगेन की,आतंगवाद्यांच्या अभ्राखाली मी जीवन जगत होतो.जगात आतंगवाद्यांचे बरेच हल्ले झाले आणि असे हल्ले मी जरी जवळून पाहिले आहेत,तरी ह्याचा आधार घेऊन मी जर असा मुद्दा मांडण्याचा प्रयत्न केला की मी मुळीच सुखी समाधानी नाही तर तसं मी म्हणू शकेन परंतु,ते चित्र चुकीचं रेखाटलं जाईल.इतकं चुकीचं की,काश्मीरच्या थंडीत जशी झाडं रोडावलेली दिसतात तशीच ती सदैव बारा महिने रोडावलेली दिसतात असं म्हटल्यासारखं होईल.

त्या ऐवजी मी असही चित्र उभारू शकतो की,ज्यांच्यावर मी प्रेम करतो असे कित्येक लोक अजून जीवंत आहेत आणि त्यांची मी यादी देऊ शकतो.माझ्या अनेक अपयशयाच्या दाखल्या मधे काही यशाचे दाखले अंकुरीत झालेले आहेत ह्याचा पण मी निर्देश करू शकतो.नशिबाने मला मिळालेल्या माझ्या चांगल्या प्रकृतीच्या कारणामुळे धो,धो पावसात किंवा कडक उन्हातही मी आनंदासाठी फेरफटका मारून येऊ शकतो. माणसाच्या अंगातला चांगुलपणा अखेरीस निंद्य कर्मावर सफलता मिळवू शकतो.

ह्या मी रेखाटलेल्या सर्व गोष्टीत माझ्या स्वतःच्या जीवनातल्या चित्रामधे विवंचनेची काळी किनारही सामावलेली आहे.चांगल्या आणि वाईट गोष्टींचा संघर्ष एका अडथळ्याच्या गुंत्यामधे गुरफटून गेलेला असतो. सदाचार आणि लावण्य़,यश आणि हास्य,ह्या गोष्टींना कुणी विलग करू शकणार नाही.एव्हडच नव्हे तर अधमता आणि कुरूपता तसंच अपयश आणि विलाप असल्या गोष्टीपासूनही कुणी कुणाला विलग ठेवू शकत नाही.जो कुणी अशा विलगतेच्या खटपटीत आनंदी असतो तो तोंडघशी पडल्याशिवाय रहात नाही.आणि विमनस्कतेच्या खिन्नतेत पोहोचल्याशिवाय रहाणार नाही.

मला वाटत नाही की ह्या अशा जगात कुणीही आनंदाने राहू शकणार नाही.मात्र आनंदी रहाण्यासाठी त्याला जीवनातल्या उणीवांचा स्विकार करायला हवा. त्याला माहित असायलाच हवं आणि तो कबूलही व्ह्यायला हवा की त्याच्या स्वतःतपण उणीवा आहेत.आणि पुढे जे मर्त्य आहेत त्यांच्यातही उणीवा असतील. ह्या उणीवा त्याच्या सर्व इच्छा-आकांक्षांचा भंग करतील,पण अशा उणीवांमुळे तो नाराज होत असेल तर ते अगदीच बाष्कळपणाचं होईल.

निसर्ग नक्कीच मानवापेक्षा पुरातन आहे.आणि निसर्गातपण उणीवा आहेत.पावसाळा नित्य तारखेला येत नाही,तेच उदाहरण इतर ऋतुंचं. निसर्गानेच निर्माण केलेले किडे-जंतू निसर्गाच्या स्वाभाविक इच्छेविरूद्ध कार्यस्थ असतात.कारण त्यानेच निर्माण केलेल्या ग्रामीण-क्षेत्रातल्या झाडा-पेरांची पानं आणि कळ्या ते किटक भक्षण करतात.पृथ्वीवरचं भूमी-क्षेत्र जेव्हा बरेच दिवस कोरडं रहातं,तेव्हा तोच निसर्ग कोरडेपणा मुक्त करण्यासाठी पाऊस पाडतो.पण बरेच वेळा अतोनात पाऊस होऊन मुक्ती मिळण्याऐवजी कष्टच पदरी पडतात.
वर्षानुवर्ष असं होत असताना,निसर्गाच्याच उणीवांच्या पलीकडे जाऊन त्याचे परिणाम मात्र चमत्कार झाल्यासारखे दिसतात.

एखाद्या व्यक्तीने, स्वतःच्या तृटीपूर्ण मार्गाने जाणं,चुका करणं,रांगडं,विस्मयकारी,प्रक्षोभक आणि सुंदर अशा जीवनाच्या तुफानावर आरूढ होणं आणि सरतेशेवटी भले मृत्युला कवटाळणं असं काहीतरी करायचं सोडून, म्हणजेच नैसर्गीक वागायचं सोडून, अन्य मार्गाने सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करणं खरोखरच मुर्खपणाचं ठेरेल हे सांगणे नलगे.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

पूर्ण आणि उपयोगी जीवनातून मिळालेलेल धडे.

“सूर्या देशमुखाने शिक्षकाच्या पेशात जीवन जगले तरी,लहानपणीच त्याच्या मनावर झालेल्या संस्कारातून त्याने सर्व मिळवलं.कोकणातल्या एका खेडयात त्याचं बालपण गेलं.बालपणातले हे झालेले संस्कार तो त्याच्या मुलावर करू पहात होता.दुडूदडू धावणारा त्याचा मुलगा हळू हळू मोठा होत असताना एक दिवस पूर्ण आणि उपयोगी जीवनाला सुरवात करणार आहे ह्याची सूर्याला जाणीव झाली आहे.”

मी बरेच दिवसानी सूर्याला भेटायला गेलो होतो.त्याचं असं झालं,
सूर्याला पहिला मुलगा होऊन एक वर्ष झालं असेल.मागे तो मला भेटला होता त्यावेळेला त्याने ही गोड बातमी मला सांगीतली होती.गोड बातमी म्हणण्याचा माझा उद्देश असा की लग्न होऊन गेली दहा वर्ष सूर्याला एकही अपत्य नव्हतं.डॉक्टरी उपाय करून त्याच्या प्रयत्नाला यश आलं नव्हतं.ज्या ज्या वेळी तो मला भेटायचा त्या त्या वेळी त्याची ही खंत मला तो सांगायचा.तसं अजून त्याचं वय झालं नव्हतं.मी त्याला नेहमीच धीर देत आलो आहे.शेवटी त्याची कामना पूर्ण झाली.त्याच्या आयुष्यात नवीन बहार आली.

असाच मी एकदा त्याला भेटायला म्हणून त्याच्या घरी गेलो होतो.तो आपल्या रांगणार्‍या मुलाला चालायला शिकवत होता.मला पाहून सूर्या खूपच आनंदला.
तो आपल्या मनातलं मला सांगत होता.

“जेव्हा माझा मुलगा जमीनीवर रांगत होता,आणि अधूनमधून उभा राहून चालण्याचा प्रयत्न करीत होता,तेव्हाच मी त्याला मदत करण्याच्या प्रयत्नात असायचो.तसं करण्यात त्याला त्या प्रयत्नात फक्त धीर देण्याचा माझा मानस नव्हता तर त्यातून मला त्याच्या मनावर गोवायचं होतं की हे धीर देणं म्हणजेच त्याच्यात त्याची वाढ होत असताना त्याने व्यवहार्य,साध्य होण्यासारखं जीवनाचं तत्वज्ञान,जे त्याच्या चालण्याच्या प्रयत्नातल्या प्रत्येक पावलाबरोबर तेव्हडंच खात्रीपूवर्क आणि मजबूत पाऊल असावं, जे त्याच्या भविष्यात येणार्‍या पुढल्या पन्नास वर्षासाठी उपयोगात असावं.त्याला हा दिलागेलेला धीर मुळातच,काहीसा आश्चर्यजनक,काहीसा क्षीतिपूर्ण असावा.
पण मला त्यावेळी खरंच माहित नव्हतं की,असा धीर मी देऊ शकेन की जो निश्चितपणे आयुष्यभराची ग्वाही देणारा असेल.”

सूर्याचं हे बोलणं ऐकून मी थोडा अचंबीत झालो.मी त्याला म्हणालो,
“अरे सूर्या,काही वर्षापूर्वी तुला मुल होत नाही ह्या विवंचनेत तू होतास.आणि आता हे तुझं बोलणं ऐकून माझ्या मनात विचार आला की,एका विवंचनेतून बाहेर आल्यावर दुसर्‍या विवंचनेत जायचं हे माणसाचं स्थायीभाव असल्यासारखंच आहे.आणि तशात तू आहेस व्यवसायाने शिक्षक सहाजीकच तुझ्या समोरचा दुसरा तुला तुझा शिष्य आहे असं भासणं स्वाभाविक आहे.आणि त्यात तो दुसरा तुझा मुलगाच आहे.मग तुझी इर्षा सहाजिकच जबरी असणार.सांग,सांग मला तुझ्याकडून आणखी ऐकायला आवडेल.”

सुर्या हसला आणि मला म्हणाला,
“मी नेहमीच तुमच्याकडे माझं मन उघड करण्यात आनंद मानतो.तुम्हीपण माझे विचार अस्थापूर्वक ऐकता.त्यामुळे मजा येते.”

आणि पुढे सांगू लागला,
“ज्यावर मी विश्वासून राहिलो आणि ते मी जगलो ते माझं संपूर्ण आणि उपयोगी जीवन आणि त्यातून मला मिळालेले अनुभव मी माझ्या मुलाजवळ सोपवण्याच्या प्रयत्नात आहे.माझे अनुभव जरी अभिनव होते तरी त्यातले काही अनुभव मी इतराकडून समजून घेतलेले होते.आणि ते त्यानी मला सोपवलेले होते.त्या अनुभवांची त्याच्याकडे पुनरावृत्ति करण्यात, आणि माझी समज आहे की, त्याने ती पुनरावृत्ति एकण्यात गैर मानु नये. म्हणजे समजा मी ऐकलेल्या म्हणी,उतारे,नियमसुद्धा त्याने ऐकावेत.उदाहरणं द्यायची झाल्यास,
“प्रामाणिकपणाची आयुष्यात गरज असते”,
“वेळीच केलेली गोष्ट पुढचे कष्ट वाचवते”,
“नर्मदेतला गोटा गोटाच असतो”,
“हसा म्हणजे तुमच्याबरोबर जगही हसेल पण रडाल तर तुम्हाला एकट्यालाच रडावं लागेल”,
आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे,”तुम्ही जसे दुसर्‍याशी वागाल तसंच दुसरा तुमच्याशी वागेल”.

पण हे सर्व त्याच्या कानावर घालत असताना मी अशा तर्‍हेने त्याला सांगीन की ती त्याला शक्यतो घोषवाक्यं वाटायला नकोत.आणि तसं करणं मला सोपं होणार नाही हे माहित आहे.कारण ही घोषवाक्यं इतक्यांदा पुनोर्चारीत झालेली आहेत की,ती बोजड झाली आहेत,ढोंगी वाटतात आणि त्यातला खरेपणा बोथट झाला आहे.
तरीपण मी त्याला सांगत जाईन कारण मला त्यावर विश्वास आहे.आणि हजारोंचा त्यावर विश्वास आहे.अमुक एक धर्मात ती सांगीतली आहेत असंच नसून ती सर्व समाजात सफलतापूर्वक वापरात आहेत.
आताशा मी मानत चाललो आहे की,समाजातले सर्वच लोक गुणवान असतात असं नाही पण बर्‍याच लोकाना आपण गुणवान असावं असं वाटत असतं.
माझा मुलगा लवकरच आपल्या पायावर चालेल.शेजार्‍याच्या मुलाशी तो खेळायला लागला की त्याला संगती मिळेल.माझे त्याच्यावरचे संस्कार त्याला चांगल्या
संगतीत रहायला मदत होईल.आणि जगाच्या पाठीवर कुठेही त्याला ह्याचा फायदाच होईल.”

निरोप घेताना मी त्याला म्हणालो,
“तुझ्या ह्या उपक्रमाला माझ्या शुभेच्छा आहेत आणि तुझ्या मुलाला माझे आशिर्वाद आहेत”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

जीवनाचा अर्थबोध.

“सुधा अरगडेला भेटून तिच्या चर्चेतून मी खरोखरच काही तरी शिकलो असं मला तिचा निरोप घेताना वाटलं.”

“ती ज्यावेळी तरूण होती,सुधा अरगडे, त्यावेळी तिला मोठी स्वप्न पहायची सवय होती.मुंबई सारख्या बड्ड्या शह्ररात रहावं,नाटक सिनेमात काम करावं.त्याऐवजी,ती एक आई झाली,एक शिक्षीका झाली.आणि ते सुद्धा एका लहानशा गावात.असं जीवन जगण्याची तिने कधीच कल्पनाही केली नसावी.पण आता सुधा अरगडेला चांगलच लक्षात आलं की असं हे जीवनच जगणं खरं आहे दुसरा कसल्याही प्रकारे ते असूंच शकत नाही.”
सुधा अरगडेच्या अलीकडच्या भेटीत तिच्या बरोबर झालेल्या चर्चेअंती माझी तशी समजूत झाली.

त्याचं असं झालं मी योगायोगाने सुधाला भेटलो.कोकणात जात असताना माझ्या प्रवासात तिची माझी गाठे पडली.आमची एसटी एका गावात आल्यावर नादुरूस्थ होते काय,पाय मोकळे करण्यासाठी मी एसटीतून खाली उतरतो काय आणि मला सुधा दिसते काय हा खरंच योगायोग होता.माझा पुढचा प्रवास अर्धवट सोडून मी तिच्या घरी गेलो.मला तिने आपल्याकडे एक तरी दिवस रहाण्याची विनंती केली.मला तिचा हिरमोड करायचा नव्हता.जेवणं झाल्यावर आम्ही जीवनावर चर्चा करायला लागलो.

सुधा मला म्हणाली,
“मी माझ्या जीवनाच्या अश्या एका टप्प्यावर आले आहे की त्या टप्प्यावर सुखशांती नसेलही पण जीवनाचा अर्थबोध नक्कीच आहे.माझ्या आयुष्यातला एक काळ असा होता की मला वैभवाबद्दल एक भ्रान्ति होती.
मला असं वाटायचं,जे आता असलेले तरूण तसंच वाटून घेतात,की मी एक खास व्यक्ती आहे,की मी इतरांपेक्षा जरा हटकेच आहे,इतरांपेक्षा माझी जागा जरा निराळीच आहे.

मी अगदी मनोमनी समजायची की,माझ्या भविष्यात मी श्रीमंती,आणि प्रसिद्धी मिळवण्यासाठीच जन्माला आली आहे.आणि त्याचं कारण माझ्या अंगात असलेलं कौशल्य,प्रतिभा आणि क्षमता ह्यामुळे आहे.मी सर्वसाधारण व्यक्ती म्हणून जगू-वाढू शकत नाही.देशातल्या इतरांबरोबर मी अशा काहीशा प्रकारे वाढू शकत नाही.”

एव्हडं मी सुधाकडून ऐकून घेतल्यावर कुतूहलाने मी तिला विचारलं,
“तू ह्या गावात आलीस कशी?तुझा नवरा काय करतो?तुला मुलं किती आहेत?

“माझं लग्न झाल्यावर मी आमच्या गावातल्या एका शाळेतली एक सर्वसाधारण शिक्षीका झाले.माझं लग्न एका शास्त्रज्ञा बरोबर झालं आहे.आम्हाला एक मुलगी आहे.घरात एक मनीमाऊ आहे.आणि आमची एक स्कुटर आहे.आणि भाडोत्री म्हणून एका घरात रहातो.असं असूनही मी ह्यात तृत्प आहे.

मी मला आठरावर्षाची असल्याची समजून तिच्याशी संवाद साधला असता तर, माझी खात्री आहे की तिला ह्यातलं बरंच काही समजलं नसतं.तिला वाटलं असतं की मी चित्रनगरीत जाऊन खेटे का घातले नाहीत,ऑडीशन का दिलं नाही,एखाद्या प्रयोगीक नाटकात भाग का घेतला नाही माझ्या जवळच्या मित्र-मैत्रीणीना माझ्या तोंडून एखादं गाणं कसं काय ऐकवलं नाही.वगैरे.
मुल होण्याबद्दल जाणण्यास ती उत्सुक्त असती.कारण त्यातला तिला काहीही अनुभव नव्हता.माझा शिक्षीकेचा पेशा पाहून ती थोडी विस्मयीत झाली असती.कदाचीत माझ्या पेशाला ती मामूली समजली असती.मी राहते त्या घराच्या आजूबाजूचा शेजार पाहून ती कदाचीत मला अगदीच अशीतशी समजली असती.एखादं घर जर का मी विकत घेतलं असतं तर ते अशा परिसरात असायला हवं असतं की आजूबाजूला विभीन्नदर्शनग्राही शेजार असायला हवा.मॉल असायला हवेत.रेस्टॉरन्ट असायला हवीत. असं तिला वाटलं असतं.मी ज्याला माझं घर समजत आहे त्या घराचा आणि परिसराचा तिने उपहास केला असता.
पण त्यावेळी माहित नव्हतं ते आता मला माहित होतंय.हानी होत असण्याची किमया मला आता जाणवत आहे.माझी खात्री आहे की त्यावेळची कॉलेजमधली क्षणभंगूर वर्षं -अवखळपणाची आणि विस्मयकारक वर्षं-जणू आयुष्यातलं सुक्ष्म ब्रम्हांडच होतं.एकाच लक्ष्यावर स्वतःला केंद्रीत करून जितकं निकट होऊन त्याची छबी घेतल्यासारखं ते असतं. खरं आयुष्य इतकं समृद्ध असतं,इतकं गुंतागुंतीचं असतं,इतकं विस्मयकारक असतं आणि एव्हडं भेसूर असतं की ती बुडबूड्यातली कॉलेजातली चार वर्षं जे देत असतात ते आत्मसंतुष्टपणा फोल असतो, असं ठरवण्यासाठी असतात असं म्हणावं लागेल.

प्रेम मिळवण्यासाठी काय काय परिश्रम घ्यावे लागतात ते मला माहित झालं आहे.निवांत बसून जेव्हा प्रेम होईल तेव्हा होईल असं जे तरूण वयात वाटतं तसं ते नसतं.एखादा जीव जगात आणणं म्हणजे काय असतं ते मला चांगलंच माहित झालं आहे.भावनांतला विकटपणा जेव्हा,संभ्रम आणतो,हाडा-मांसात शीण आणतो,स्वत्व हरवल्याच्या संवेदना आणतो,ज्या प्रेमाला हृदय किती विशाल आहे हे माहित नसतं,ते ते त्या हृदयाचंच विभाजन करतं.

माझं जीवन अगदी मामूली आहे,अगदी छोटं आहे,इतर जीवनाबरोबर विनिमय करण्याजोगं आहे.कदाचीत,माझ्या घराबाहेर,माझ्या आजुबाजूच्या समाजाच्या बाहेर,किंवा माझ्या गावाच्या बाहेर मी कसलाच प्रभाव टाकू शकणार नाही असं माझं जीवन आहे.
पण मी एक गोष्ट शिकले आहे की माझे आत्मजन महत्वाचे आहेत.कारण त्या थोड्याशाना माहित आहे की मी त्यांना अविनिमय आहे.

माझी छोटी जेव्हा रडते तेव्हा,”आई,आई,”म्हणत रहाते.आणि मला पाहून माझ्या अंगावर ती झेप घेते तेव्हा ती झेप फक्त माझ्यासाठीच असते.
तेव्हा छोटंसं जीवन माझ्या साठी संपूर्णतया मला मंजूर आहे.नव्हे तर, हे असंच मला हवं होतं.”

सुधा अरगडेला भेटून तिच्या चर्चेतून मी खरोखरच काही तरी शिकलो असं मला तिचा निरोप घेताना वाटलं

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

रमाकांत जेव्हा पहिल्यांदाच आजोबा होतो.

मी अलीकडे कोकणात मांडकूलीला गेलो होतो.माझ्या मावशीचा हा गाव.करली नदीच्या काठावर हा गाव वसला आहे.कु्डाळ ह्या गावापासून तीन मैलावर आहे.पावसाचे दिवस होते.करली नदी दुथडीभरून वाहत होती.
माझा मावस भाऊ,रमाकांत,मला म्हणाला,
“चल,आपण नदीच्या काठावर फिरायला म्हणून जाऊया.येताना नदीतले गुंजूले,सूळे किंवा दुसरे कसलेही मासे घेऊन येऊया.”
नदीच्या काठी भर पावसात काही मासे पकडणारे लोक,गळाला मासा लावून बसलेले असतात.केव्हा, केव्हा काही लोक जाळं टाकून मासे पकडतात.आमच्या सारख्याला विकतात.”
असं रमाकांत पुढे मला म्हणाला.
पाऊस खूप पडत होता.रमाकांताने आपल्या धोतराचा खोचा करून वर बांधलं होतं.मी शॉर्ट घातली होती आणि आम्ही छत्र्या घेऊन निघालो.
परतून घराजवळ आल्यावर रमाकांत मला म्हणाला,
“आज मी तुला माश्यांची मेजवानी देणार आहे.आज मी विशेष खूष आहे.”
मला असं सांगून माझं कुतूहल वाढवण्यात रमाकांतला मजा वाटत होती.
“माझ्या मनातलं सवित्सर तुला सांगतो.”
असं म्हणून रमाकांताने माशाची पिशवी माझ्या मावशीकडे देत,पडवीतल्या खूर्चीवर बसण्याचा मला इशारा केला.
नंतर मला म्हणाला,
“आज मला आनंद होत आहे कारण माझ्या फोनवर मी माझ्या नातीचा पहिल्यांदाच फोटो पाहिला. त्यावेळी तिच्यावर रोखलेली माझी नजर काही मला हलविता येत नव्हती.
आमच्या नातीचं ते पहिलंच चित्र होतं.अद्याप पर्यंत तरी मी तिला प्रत्यक्षात पाहिलं नसलं तरी ज्यावेळी माझ्या हाताच्या घडीवर मी तिला घेईन त्यावेळी आमची पहिल्यांदाची ओळख होईल असं म्हणायला हरकत नाही.

होय,होय, मला माहित आहे, बरेचसे आजीआजोबा अमंळ ह्याबाबतीत जरा जास्तच असतात.एखाद्या आमच्याकडे स्मार्ट्फोनवर त्यांचे-नातवंडाचे-बेसुमार फोटो किंवा व्हिडीयोझ असल्यानंतर आनंदी रहाण्यात त्यांच्या सारखे तेच म्हणावं लागेल.

पण आमच्या सारख्या एखाद्याला आपलीच समजूत घालता येणार नाही.पण नातवंड झालेले आजीआजोबा आपला अनुभव सांगताना म्हणतात,
“ते नातवंड आपल्या हाताच्या घडीत घेतलेलं असताना खरंच अंगातून एक कळ दाबून गेल्यासारखी वाटते.”
मला वाटतं आपल्या मुलांना जेव्हा मुलं होतात,तेव्हा आपल्याला असं वाटूं लागतं की जणू काय त्या बातमीने आपलं ह्रदय खळबळून जात आहे.कदाचीत तसं व्हायला आपल्या मेंदूकडून ह्रदयाकडे त्या खळबळीसाठी सांधलेच गेलो आहोत असं वाटूं लागतं.

ह्या बाबतीत जे आजीआजोबा जरा उदासीन असावेत त्यांनी आपल्या येणार्‍या पुढच्या,पिढीबद्दल मदत करायची सोडून दिली आहे असं भासलं तर गैर होणार नाही.
पूर्वीच्या काही लोकांना आजीआजोबा असण्यात मोठेपणा वाटायचा कारण नातवंडांचे लाड करून झाल्यावर परत त्यांच्या आईवडीलांकडे त्यांना सूपूर्द करून मोकळं झाल्या सारखं त्यांना वाटायचं.पण ह्या मोकळेपणाचा खरा अर्थ असा होतो की,त्यांचं नातवंडांवरचं प्रेम भारमुक्त आहे आणि त्यांना वाटणारं त्यांच्यावरचं प्रेम हे त्यांच्या मनात आलेली त्यावेळची शुद्ध निखळ वास्तल्याची लहर आहे.

खरं म्हणजे हा आजीआजोबा होण्याचा अनुभव आपण जो काही प्रकट करतो तो जणू आपल्याबद्दल सर्व सांगण्यासाठी आहे असं नव्हे.उलटपक्षी जेव्हा आपण त्या नवजात नातवंडाला आपल्या हाताच्या घडीवर घेत असतो त्यावेळी त्याची प्रशंसा करताना मानतो की,असं हे नवजीवन होतच रहाणार आणि पुढेही होत रहाणार आणि ते सुद्धा आपल्या गैरह्जेरीतही.

असं म्हटलं जातं की,”एखादी अनमोल वस्तु सर्वोत्कृष्ट असते” हे म्हणणं बरोबर होणार नाही असं मला वाटतं.तसंच मला वाटतं आपल्या आयुष्यातली एखादी खास घटना खास होऊ शकत नाही.म्हणजे मला म्हणायचं आहे की ती अद्वितीय आहे असं होऊ शकत नाही.तसं पाहिलं तर उत्पत्ती सारखी सामान्य गोष्ट काय असावी? परंतु, सामान्य असली तरी ही घटना जेव्हडी आपल्याला वेगळ्या तर्‍हेने आणि प्रभावी मार्गाने जोडण्याचा प्रयत्न करते ते अगदी आगळंच असतं.

तुमची मुलं आता आईबाप होण्यात सहप्रवासी झालेले असतात.तुमचा मित्रपरिवार जे अगोदरच आजीआजोबा झालेले असतात ते तसं होण्यात फुशारकीने काय बरळतात ते शेवटी तुमच्या लक्षात येतं.त्या भुतकाळाला जोडणार्‍या शृंखलेतली ही आणखी एक जोडणी आहे असं तुम्ही तुम्हाला पहाता.ह्या पेक्षा जास्त खूष होण्यासारखं आणखी काही नसावं.”

रमाकांत पहिल्यांदाच आजोबा झाल्याने फार खूशीत होता.मावशीने केलेलं माशाचं जेवण अगदी ताव मारून जेवत होता.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 77 other followers