थांबून गुलाबाचा सुगंध घ्यावा.

“वर आकाशाकडे पाहून जास्त गहन होऊन बघावं म्हणजे प्रत्येक चांदणी त्या त्या जागी अगदी योग्य वाटूनच बसवली आहे असं भासेल.”

“थांबून गुलाबाचा सुगंध घ्यावा.”
कधी ऐकलंय का हा वाकप्रचार? श्रीने मला प्रश्न केला.
त्याचं असं झालं,
जीवन हा एक प्रवास आहे.त्या प्रवासाच्या वाटेत काही घोटाळे पहायला मिळतात,काही तुटलेली नाती पहायला मिळतात तर कधी नवी जोडलेली नाती सुद्धा पहायला मिळतात.कधी कधी एकांतात असलेल्या वेळी जरी तुमचा अगदी जवळचा मित्र किंवा मैत्रीण तुमच्या सानिध्यात असेल तरी पण तो प्रवास सुखकर होईलच असं नाही.
असेल कदाचित तो तुमचा घातवार शिवाय तुमचा तुमच्या जीवनाबद्दलचा विचारच चांगलाही नसेल.
अशावेळी थांबून गुलाबाच्या फुलांचा वास घ्यावा.क्षणभर विश्राम करून चोहोबाजूला एक नजर टाकावी,आणि आपल्या जीवनाला, आपल्यासाठी किती म्हणून सुंदर-साजरे क्षण, योग्य गोष्टी प्रदान करायच्या असतात ह्याची प्रचिती येईल.

मी श्रीला म्हणालो,
तू जे आत्ता म्हणालास,
“क्षणभर विश्राम करून चोहोबाजूला एक नजर टाकावी वगैरे वगैरे…”
एकदा घडलेल्या गोष्टीची मला आठवण आली.आम्ही तेव्हा गिरगावात खोताच्या वाडीत रहात होतो.कचेरीत दिवसभर काम करून कंटाळा आला होता.ते थंडीचे दिवस असल्याने बाहेर काळोख लवकर व्हायचा.घरी आल्यावर चहा पिऊन झाल्यावर मी माझ्या बायकोला म्हणालो आज आपण खडपेंच्या खाणावळीत जेऊया. तुला काय हवं ते घे पण मी मात्र आज सुरमईचा तुकडा आणि बांगड्याचं तिखलं घेऊन भात चापणार आहे. आणि नंतर लाल सोलाची कडी घेऊन पुन्हा भात जेवणार आहे.पण जरी काळोख झाला तरी जास्त वाजलेले नाहीत म्हणून आपण रिक्षा करून मरीन ड्राईव्हर फिरायला जाऊया.नुसते रिक्षात बसून मला समुद्राच्याकडेने नरीमन पॉंईंट[पर्यंत बाहेर बघत बघत जायचं आहे.वेळ झाल्यावर आपण खडप्यांकडे जाऊन जेऊ.माझ्या बायकोला माझा प्लान आवडला आणि त्याप्रमाणे आम्ही बाहेर पडलो.

चर्चगेट,मरीनड्राईव्हच्या क्रॉसिंगला आल्यावर आम्ही रिक्षेतून उतरलो आणि समोरच्या कट्ट्यावर बसून समुद्राकडे पहात राहिलो.संध्याकाळचा वारा ही अगदी थंड वहात होता. थोडावेळ बसल्यानंतर आणि उठल्यावर मी कट्ट्यावर उभा राहून समुद्राकडे पाठ फिरवून रस्त्यावरच्या दिव्यांची सुंदर माळ पहात राहिलो.हवामान चांगलं होतं.चंद्रपण पूर्ण उगवलेला होता.ती दिव्यांची माळ रस्त्याच्या अगदी दुसर्‍याटोकापर्य़ंत शेवटपर्यंत जळत असलेली पाहून खूप मजा वाटत होती.पण त्या रात्रीचं माझं आवडतं वातावरण म्हणजे समुद्राच्या दिशेने पाहून त्या दिवशीच्या त्या शांत समुद्रात हळूवार येणार्‍या लाटांवर त्या दीव्याचं परिवर्तन होऊन दिवे वरखाली होत आहेत असं पाहून मजा आली.”

माझं हे ऐकून श्रीलाही त्याच्या अशाच एका आठवणीत रहाणार्‍या दिवसाची आठवण आली.
मला म्ह्णाला,
“मी जेव्हा लहान होतो तेव्हा वरचेवर मी माझ्या आजोळी जायचो.असंच एक दिवशी मी आजोळी गेलो असताना मला कळलं की आजोबांना बरं नाही म्ह्णून शेजारच्या शहरातल्या हॉस्पिटलमधे ठेवलं आहे.पुन्हा जवळ जवळ दहाएक मैल कंटाळवाण्या प्रवासाचा भोग आला होता.मी मात्र माझ्या त्या प्रवासात खिडकीतून सतत बाहेर बघत होतो.कंटाळवाण्या प्रवासाचा वीट आला होता.पण बाहेर पहात असताना मन रमत होतं.दूर दिसणारे डोंगर क्षीतीज्या जवळ हलक्या अशा रंगाने रंगवलेले दिसत होते.
जवळपासची झाडं अगदी हिरवी गार दिसत होती.

शेतीचे मळे भात कापल्याने रिकामे झाले होते आणि उरलेल्या गवतात गाई,गुरं चरताना पहात असताना सर्व विसरायला होत होतं.संपूच नये असं वाटत होतं.माझा मोबाईल चालत नव्हता.कारण रेंज नव्हती.आणि त्याचं मला बरं वाटत होतं.ते खरंच सुंदर नैसर्गीक दृश्य  होतं.”

हे सर्व श्रीचं बोलणं ऐकून मी त्याला म्हणालो,
“जरी एखादा नाराज असला,किंवा मिश्र भावनांनी पिडीत असला तरी ते ठीक आहे.एखाद्याचा एखादा दिवस खराब असला तरी ठीक आहे.परंतु,जर का एखाद्याला खरंच खचल्याल्यासारखं वाटलं,म्हणजेच आपल्याला मिळालेले पत्ते (खेळातले) सर्वच्या सर्व खराब आहेत असं वाटलं तर त्याने सरळ बाहेर पाय मोकळे करायला जावं.
आजुबाजूचं वातावरण किती सुंदर आहे आणि तद्वतच जीवन किती सुंदर आहे हे पाहिल्यावर वाटेल.
वर आकाशाकडे पाहून जास्त गहन होऊन बघावं म्हणजे प्रत्येक चांदणी त्या त्या जागी अगदी योग्य वाटूनच बसवली आहे असं भासेल.खरंच जीवन सुंदर आहे हे निश्चित आणि बरेच वेळा लोकच त्यांच्या जंजाळात एव्हडे अडकलेले असतात की,ते निरखून पाहू शकत नाहीत.”

हे ऐकून श्री पुन्हा मला म्हणाला,
“म्हणूनच जरा थांबून गुलाबाचा सुगंध घ्यावा.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

Advertisements

जलेने वाले जला करे

आता सगळीकडे जाहिर झाले आहे
की तुच मला प्रेमात पाडले आहे
आपली जेव्हा नजरा नजर झाली
तूच प्रथम पाहिलेस खाली

हा होता तुझा पाहून नखरा
दिसे ना मला आता किनारा
दिसतील तुझे हे बहाणे
समजतील सर्व शहाणे

हसतात नभातील सर्व तारे
का करिशी हे सर्व सारे
पुसेल मला हा सारा जमाना
काय मी सांगू आता त्याना

लाजून म्हणशील तेच पुन्हा
प्रीत कराया कसला गुन्हा
राहू देत हे रहस्य असेच बरे
जलने वाले जला करे

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

निसर्ग-वेडा रमाकांत

“जे आपलं खरं स्थान आहे तिथे जायला मुक्ति मिळावी म्हणून, निसर्ग, आपल्याला शांती मिळावी म्हणून, आपल्यात नम्रता आणण्याच्या प्रयत्नात असतो.”

निसर्ग-वेड्या रमाकांतला मला बरंच काही सांगायचं होतं.त्या दिवशी तो माझ्याकडे वसंत आणि श्रावण ह्या ऋतुंबद्दल बरंच काही बोलला.आजही त्याने मला आवर्जून सांगीतलं की प्रत्यक्ष निसर्गाबद्दल त्याला आणखी काही बोलायचं आहे आणि ते मी ऐकावं.

“प्रत्येकाचा निसर्गाकडून होणारा उपचारात्मक उपाय,निसर्गाकडून होणारा आपल्या तणावावरचा उपचार, आपला तणाव कमी करतो, अगदी थोडावेळ का असेना,मला हे भावतं.मनुष्याच्या मानसिकतेवर निसर्गाचा होणारा महत्वाचा परिणाम,आणि मनुष्याला निसर्गाची वाटणारी जरूरी ह्या बद्दल मला विशेष वाटतं.

जेव्हा मी दर्‍या खोर्‍यातून पायी प्रवास करीत असतो,तेव्हा निसर्गाने चितारलेले हिरवे रंग आणि रंगीबेरंगी पिवळे, लाल रंग बघतो,त्यामुळे माझ्या नक्कीच ध्यानात येतं की,मी-मी म्हणणार्‍या माझ्यापेक्षा, त्या गावरानात नक्कीच जास्त काहीतरी आहे आणि खरं जग तिथेच आहे.माझ्या मनात असलेला तणाव रोजचाच आहे,पण हा तणाव एकएकी संपूर्णपणे वितळला जातो जेव्हा माझ्या लक्षात येतं की जीवन आणि जगणं याला काही अर्थ उरलेला नाही.

निसर्ग,त्याची क्षमता वापरून,आपल्या स्वतःला आणि आपल्या जगण्याला आपल्या जीवनातू सोडवणूक करतो.म्हणजेच निसर्ग सानिध्यात जाऊन रहाणं याचाच अर्थ माणूस म्हणजकाय ह्याचा उलगडा होणं.बरेच वेळा मी माझ्या जीवनात भारावून गेलेलो आहे.तसंच माझं मन त्रस्तही झालेलं आहे.मात्र एक नक्की की, अशावेळी मी पदयात्रा काढून बाहेर निसर्ग सानिध्यात राहून ह्या कठणायीवर मात केली आहे.

खरं सांगायचं तर अशावेळी समुद्राच्या सानिध्यात रहाण्याचा मी जास्त प्रयत्न केला आहे.समुद्राजवळ जाण्यासाठी मला डोंगर उतरून सपाटीवर यावं लागलं आहे आणि अशावेळी डोंगराच्या उंचीवरून खाली न्याहळताना शेतातले हिरवे कुणगे आणि गाई,बैलांसारखी गुरं चरताना पाहून मन खूप आनंदी होतं.आणि एका विशिष्ठ जागेवरून फेसाळणार्‍या समुद्राच्या लाटा दिसायला लागल्या की सगळे तणाव नाहिसे होतात.सर्व जगच विसरायला होतं.पुढे काय होणार ह्याचे विचार,सध्या असलेल्या कामावरच्या कटकटी, नातीगोती सर्व सर्व विसरायला होतं.मी किती जरी ह्या घटनेचं वर्णन केलं तरी ते आपुरंच पडेल.

उंच उंच झाडं असलेल्या रानात,सूर्य प्रकाशाने झगमगलेल्या दर्‍यांत,हिरव्या गार मळ्यात अशा जगात मला खरी शांती मिळते,बोध मिळतो.ही जागा अशी आहे की,माझ्या जीवनात येत असलेले सगळे घोळ एकाएकी वितळून जातात,शिवाय माझ्या लक्षात येतं की, इथे माझं अस्तीत्व आहे,अर्थात मी जीवंत आहे आणि ह्या विश्वाचा मी एक भाग आहे,निसर्ग आपल्यावर उपचारात्मक इलाज प्रदान करण्याच्या प्रक्रियेत असतो हे मला भावतं.

ह्या असल्या नैसर्गीक उपचारामुळे मनुष्य निर्मीत तणावाची बंधनं आणि उत्कंठासारख्या गोष्टी मनुष्याच्या जीवनात संगत देत असतात त्यांच्या पासून सोडवणूक होते.
मला वाटतं,जे आपलं खरं स्थान आहे तिथे जायला मुक्ति मिळावी म्हणून, निसर्ग, आपल्याला शांती मिळावी म्हणून, आपल्यात नम्रता आणण्याच्या प्रयत्नात असतो.”

मला, निसर्गाच्या ह्या बाजूबद्दल खूपच माहिती रमाकंतकडून कळली.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

 

 

दीप जळवून काय होणार आहे?

(अनुवाद)

आरशात तुझ्याच छबीवर नजर लावून
काय बसला आहेस?
एक नजर माझ्यावर टाकलीस
तर तुझं काय जाणार आहे.?

माझ्या होणार्‍या बदनामीत
तू पण सामिल आहेस
माझे किस्से माझ्याच मित्राना
सांगून तुला काय मिळणार आहे?

माझ्या समिप राहून अनोळखी
रहाण्याचा बहाणा करीत आहेस
दूर गेल्यावर हात हलवून
त्याचा काय उपयोग होणार आहे?

जीवनभर माझ्या त्रुटी पाहून मला
अस्तव्यस्त करीत आला आहेस
माझ्याच पडणार्‍या सावटीला दाखवून
मला भिववून तुला काय मिळणार अहे?

नसेन मी तुझी कुणी लागेबंधी
पण आहे असे दाखवीत आला आहेस
तुझ्या दुनियेत मला घेऊन
तुझ्यात कोणता बदल होणार आहे?

जीवनातला दुखमय प्रवास पाहून
तुझेच पाय लटपटवीत आहेस
दूर गेल्यावर हात हलवून
त्याचा काय उपयोग होणार आहे?

तहानेने गळा सुकलेला पाहून
पाण्याचा घडा दूरून दाखवित आहेस
पतंग गतप्राण झालेला असताना
दीप जळवून काय होणार आहे?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

वसंत आणि श्रावण

“वसंत ऋतुतले असेच काही दिवस मला जास्त आवडतात.परंतु, ओलं चिंब करून टाकणारे पावसातले दिवस नक्कीच निराळे असतात.”

रमाकांत काही दिवस आपल्या मुलाकडे रहायला आला होता.कोकणातून बाहेर शहरात यायला रमाकांत नाराज असतो.परंतु,ह्यावेळी तसंच काहीसं कारण झाल्याने त्याला त्याच्या मुलाकडे येऊन रहावं लागलं होतं.
मला बघून त्याला बरं वाटलं.इथे कंटाळा आला म्हणून मला तो सांगत होता.शहरातला उकाडा आणि तोबा गर्दी हे त्याला मुळीच मानवत नाही.
कोकणात परत गेल्यावर मे महिन्याचे दिवस येणार.ह्याचा त्याला आनंद होत होता.कोकणात ऋतु ठळकपणे भासतात.हे सांगताना मला तो म्हणाला,

“वसंत ऋतु आला की मला बरं वाटतं.हा असा ऋतु आहे की ज्यावेळी निसर्ग आपल्याकडे असलेल्या प्रचंड पेटीतून सर्व रंगाचे खडू बाहेर काढून,सर्व जग रंगवायला सुरवात करतो.हिरवे गार, आनंददायी नीळा आणि गुलाबी चार असे मुळ रंग आणि त्यातून तयार होणार्‍या निरनीराळ्या छटा काढल्या जातात.
हे निसर्गाने चितारलेलं विस्मयकारक प्राकृतिक दृश्य,माझ्या मनात थरथराहट निर्माण करतेच शिवाय मला विस्मयाभिभूत व्हावं लागतं ही निराळीच बाब आहे.

कोकणातल्या एका लहानश्या खेड्यात मी पायी पायी चालत असताना हे निसर्गसौन्दर्य लूटण्याच्या मी प्रयत्नात असतो.चालत राहिल्याने तयार झालेली पायवाट,सुकून गेलेल्या पाल्या-पाचोळ्यावर पाय पडल्याने अधून मधून होणारा चूर चुर आवाज नकळत होत असल्याने,हिरव्या काटेरी पानांच्या मध्यभागी उगवलेलं केव्ड्याचं फूल उचकून काढताना भीति वाटते ती एखाद्या पिवळ्या नागाची.केवड्याच्या बनात सापांचं वास्तव्य असतं असं म्हणातात म्ह्णून ही भीति वाटणं सहाजीक आहे.केवड्याच्या फुलाचा वास विशेष वाटत असतानाच एखाद्या जंगली झाडावरून लोंबकळत असलेल्या ओवळीच्या वेलीवरची फुलं नजरेतून सुटत नाहीत.वेलीला सहज हात लावल्यावर ओंजळभरून फुलं हातात येतात.ओंजळीतल्या फुलांचा वास श्वास वर करून घेतल्यावर माझ्या सर्व अंगात खोल कुठेतरी तो अंकूरीत होतो. त्या ओवळीच्या वेलीची फुलं माझ्या मनात खोल चिरस्थायी झालेली असतात.

असे हे वसंत ऋतुतले दिवस. त्या दिवसात असलेली ताजगी,नाविन्य पाहून मला खात्री होते की मी कसलीही स्वप्नं पाहू शकतो,माझ्या वेदना फक्त स्मृती म्हणून वावरतात.वसंत ऋतुतले असेच काही दिवस मला जास्त आवडतात.परंतु, ओलं चिंब करून टाकणारे पावसातले दिवस नक्कीच निराळे असतात.

हे पावसातले दिवस जे सर्वसाधारण शब्दात प्रकट करणं शक्य होत नाही,ते शब्दअंतरात खोल चिपकून राहिलेले असतात आणि हे दिवस अनुभवताना आयुष्यात प्रथमच अनुभवत आहो अशी संवेदना दिल्याशिवाय रहात नाहीत.

मला पाऊस खूपच आवडतो.ज्यावेळी साठ टक्के पाऊस पडण्याचा संभव आहे असं भाकित झाल्यावर माझ्या अंगात विशेष उर्जा येते. ज्यावेळी नव्वद टक्के पाऊस पडणार आहे असं भाकित होतं त्यावेळेला तर मला चक्कर आल्यासारखंच होतं.
आणि ज्यावेळी भाकित पूर्ण चुकतं त्यावेळी माझ्या अंगात निराशा पूर्णपणे भिनते.मी वर आकाशाकडे अधाशासारखा नजर लावून असतो.एखादी दुपारची पावसाची सर येऊन जावी ही मनात आशा असते.

मी आकाशाकडे टक लावून बसलो असताना,माझ्या नेहमीच मनात येतं की,हा निसर्ग असाच परमानंद, अनंत काल देत राहिला तर?. अगदी माझ्या अंतरातून मला वाटतं की निसर्गाने निदान माझ्यासाठी असा जोरदार, झोडपून काढणारा,वीजा चमकून येणारा पाऊस पाडावा की त्याचे मोठे मोठे थेंब आमच्या पत्र्याचं छपपर असलेल्या घरावर पडावेत की पत्रे फाटतात की काय असं वाटायला हवं.

कधी कधी मी अशीही स्वप्न पहातो की,निसर्गाच्या ह्या पावसाच्या आकाशातल्या धरणातून असा पाऊस पडावा की,चमकणार्‍या वीजांची पर्वा न करता,सोसाट्याच्या वार्‍याची पर्वा न करता,माझे दोन्ही हात लांब पसरवून,डोळे आकाशातल्या पाण्याच्या साठ्याची कमाल पहात,तोंड उघडं करून एक एक थेंब पकडून गिळावा.पडणार्‍या पावसाच्या वातावरणात,चक्कर येण्याची पर्वा न करता घिरट्या घालत घालत रहावं. ह्या पलिकडे जाऊन असं वाटतं की अशा संतुलन ठेवून पडणार्‍या पावसाचं माझ्या अंगावरचं पांघरूण समजावं आणि पडणार्‍या पावसाचं स्वरावरोह हे माझं अंगाई गीत समजावं.

संतत धारा होत असलेला पाऊस मला फार आवडतो.माझ्या झोका देणार्‍या आराम खूर्चीत बसून पाडगावकरांचं कवितेचं पुस्तक वाचण्याचा उद्देश ठेवून,सखल उंचीच्या खिडकी समोर बसून,मागच्या दाराच्या परसातून डोकावताना वार्‍याने हलणार्‍या झाडांची झोल बघत बघत दिवस घालवावा असं वाटत असतं.

पावसात असलेली क्षमता मला भावते.अशी क्षमता की जी अतिशय काटकोळी सुकलेल्या परिस्थितीत असलेल्या जीव्वनात पण जीव आणते आणि अतिशय क्रोधाग्नी होऊन त्याच जीवनाची विल्हेवाट लावते. तसंच मला पावसातल्या प्रक्षलन करण्याच्या,सफाई करण्याच्या ताकदीची वाखाणणी करावी असं वाटतं तसंच आपल्या जीवनात आलेली बुरशी आणि गंधगी साफ करण्याच्या वृत्तीची वाखाणणी करवीशी वाटते.

जीवन,मरण तसंच स्वातंत्र्य आणि क्षमा-मुक्ति भावली जाते तेव्हा हे सर्व पावसाचेच नजराणे आहेत असं वाटतं.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

अंतरी माझ्या आनंद गवसेना

(अनुवाद)

अंतरी माझ्या आनंद गवसेना
हसावे असे वाटतां रडावे लागले
नीशी दिनीच्या यातना आजही होत्या
लपवाव्या असे वाटतां रडावे लागले

सांगावे तरी किती काय झाले असावे
तुला काही नकळे अन मी अज्ञानी असावे
एव्हडे समजले तरी बरेच समजले म्हणावे
हसण्याचा बहाणा आणूनी चेहर्‍यावरी
सत्य लपवावे असे वाटतां रडावे लागले

असे किती असतील तारे नभामधे
एक एकाला एक तारा मिळावा
नदीच्या भोंवर्‍यात नावाड्याने अडकावे
कशाला एक एकाला किनारा मिळावा
हेच मानुनी आनंदे पुढे सरकावे
डुबावे असे वाटतां रडावे लागले

जीवनभर असेच रडत रहावे
का कसे कुणी समजावून जावे
हसण्याला नसे किंमत काडीची
आंसवानी मात्र केली कदर आमुची
अंबरात येऊन मेघानी न बरसता
जावे असे वाटतां रडावे लागले.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

 

पदयात्रा काढणं.Hike

“मला स्वतःला अशा स्वैर कल्पना,भन्नाड कल्पना करायला आवडेल.” इति सुधाकर

सुधाकराला अगदी लहान असल्यापासून hiking ला जाण्याचं वेड लागलं होतं.आणि ही सवय तो त्याच्या मामाकडून शिकला.मामा पाश्चिमात्य देशात शिकला,वाढला आणि मग तिकडून सर्व सोडून देशात परत आला.
पदयात्रा काढून निसर्ग सौन्दर्य कसं अनुभवावं,ह्याची गोडी त्याने सुधाकराला लावली.
ह्यावेळी मी ठरवलं की सुधाकराला विचारावं ह्या पदयात्रेतून तू काय शिकलास?
विचारायचीच फुरसत,सुधाकराने आपले विचार सांगायला सुरवात केली.

“मला असं वाटतं की,प्रत्येकजणका पदयात्रा काढीत राहिला तर हे जग प्रत्येकाला जगण्या लायक झालं असतं.माझं म्हणणं जरा अतिच होतंय पण अगदी गंभीर होऊन सांगायचं झाल्यास प्रत्येकाने जरका ठरवलं असतं की जर का आठवड्यातल्या दिवसातला एखादा अर्धा दिवस जर काढून निसर्ग-सानिध्य साधलं असतं तरी जास्त जगण्यालायक हे जग झालं असतं.

किती मैलांची पदयात्रा काढली हे महत्वाचं नाही.त्या पदयात्रेतून काय मिळालं हे जास्त महत्वाचं ठरेल. सध्याच्या आपल्या समाज-व्यवस्थेत अगदी सर्व बाबींचा विचार करून पाहिल्यास सर्वात महत्वाचा मुद्दा वेगाबद्दल उठून दिसेल.किती लवकरात लवकर तुम्ही तुमचं काम उरकता,एका टोकापासून दुसर्‍या टोकापर्यंत प्रवास करायचा झाल्यास किती त्वरेत तो केला जातो.वगैरे.

मी तर ह्या अशा गोष्टी रोजच अनुभवत असतो.मी काम उरकण्यात कसा वागतो,मी एकमेकाशी संपर्क कसा साधतो,हे सर्व दुसर्‍याबरोबर तुलना करीत करीत काम करीत असतो .ह्यामुळे काय होत असेल तर ह्या गोष्टींचा सततचा मारा होऊन होऊन दुसरं तिसरं काही होत नाही तर तणाव वाढतो.रागरंग बिघडतो,आणि गोळाबेरीज केल्यास आपण कुठेतरी अपयशी होत राहिलोय अशी भावना होऊन जाते.

मनात किती बरं वाईट वाटत असावं?जबरदस्त मेहनत घेऊन काम करीत रहावं परंतु ठरवलेली सीमारेखा गाठली न जावी,कुणाची अपेक्षा होती असावी की एव्हड्यावेळात हे काम पूर्णत्वाला यायला हवं पण,तसं न होणं.

दुसरी गोष्ट माझ्या लक्षात येते की,ज्यावेळी अशातर्‍हेनं आपण वेगवान होऊन कामाला लागतो तेव्हा निश्चितच जीवनातल्या चांगल्या गोष्टी आपण हरवून बसतो.
शाळेसारख्या ठिकाणीसुद्धा घाई गर्दीत कामं उरकून घेण्याच्या नादात शाळांमधून होऊ पहाणरी, अतिशय महत्वाची सामाजिक दृष्टीकोनातून होऊ पहाणारी, महत्वाची बाब हरवून बसतो.
जीवनातल्या सर्वच भागात हे सत्य आहे.ही सतात वेगाने जाण्याच्या अपेक्षेमुळे खरंतर अख्या जीवनाचा मुल्यांकनच कमी होऊ पहातो.दुसर्‍या अर्थाने पाहिल्यास पदयात्रा करीत राहिल्याने ही यात्रा विरंगुळा नक्कीच देते.

तुम्ही कुठल्या भागात ही पदयात्रा काढणार असाल याबद्दल मी मुळीच कदर करीत नाही.ही यात्रा तुमच्या शहरातल्या पार्क मधली असो,जवळपासच्या डोंगरीवरची असो किंवा आणखी कुठल्यातरी गावातल्या पर्वतावरची असो.एकूण परिणाम सारखाच असतो.माझ्या स्वतःच्या अनुभवावरून मी सांगेन की,पदयात्रा करीत असताना कोणतीही,
“भरभर चालण्याची अशी पदयात्रा” नसते.हे खरं आहे की तुम्ही लवकर लवकर पदयात्रा संपवू शकता परंतु,”भरभर पावलं टाकण्याची” पदयात्रेत पद्धत नसते.

जेव्हा आपण पदयात्रा करीत असतो तेव्हा,निरनीराळे आवाज,दृश्य,गंध अशा प्रकारच्या विवीध अनुभवातून आपली सुटका नसते.एकूण अनुभव जो मिळत असतो त्यातून आपल्याला शांततेची,स्थिरचित्ततेची आठवण आल्या वाचून रहात नाही.

मला विचाराल तर कोकणात विशेषकरून मी ज्या पदयात्रा काढल्या आहेत त्यात डोंगर चढत असताना जोरदार वेगाने होणार्‍या वार्‍याचा अनुभव घेतला आहे.एका एकी कोसळणार्‍या पावसाच्या सरींचा अनुभव घेतला आहे परंतु,ती अंतरात ठाम मारून राहिलेली शांतता कदापी गमावली नाही.
मला नेहमीच वाटत असतं की ही अंतरातली शांतता ह्या पृथ्वी-तळावरील प्रत्येक व्यक्तीने उपभोगायला हवी.हा अनुभव प्रत्येकाच्या मनस्थितीत आणखी चांगली सुधारणा होईल. हा माझाच अनुभव आहे अशातला प्रकार नव्हे,पदयात्रा काढणारे सर्वच असं म्हणतात.मग ते कुठल्याही प्रांतातले असेनात का!.

ह्याचा अर्थ असा नव्हे की,ह्यामुळे सगळ्यांचच आयुष्यात बदलाव येईल.सर्वांच्याच सर्व समस्या दूर होतील.किंवा पुढे जाऊन असं ही म्हणेन की ह्यामुळे सर्व जग शांतीमय होईल.मला स्वतःला अशा स्वैर कल्पना,भन्नाड कल्पना करायला आवडेल परंतु,एक निश्चित की असा विश्वास ठेवायला हरकत नाही की तसं जर झालं तर,हे जग जीवन जगण्यासाठी नक्कीच सुखकर होईल.”

ऐकून झाल्यावर सुधाकराचे मी थॅन्क्स मानले.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

 

 

आत्मसन्मान असावा हे मला भावतं.

“जीवनाचा,निसर्गाचा आणि अन्य प्राणीमात्राचा सन्मान करून राहिल्यास जीवन जगण्यासारखं निश्चितच वाटेल.”…इति माझा पुतण्या.

त्याचं असं झालं,माझ्या एका जवळच्या मित्राच्या मुलाने आत्मसमर्पण केलं,जीव दिला.हे मला कळताच मी माझ्या मित्राला भेटायला गेलो होतो.त्याच्या बरोबरोबर झालेल्या बोलण्यातून एक गोष्ट लक्षात आली की माझ्या पुतण्याची आणि त्या मुलाची मैत्री होती.त्या मुलाने असं का केलं ह्याचा उहापोह मी माझ्या मित्राकडे केला नाही.ते सर्व मला माझ्या पुतण्याकडून कळणं सोपं होतं.

माझ्या पुतण्याकडे मी विचारणा केली तेव्हा तो मला एव्हडंच म्हणाला की त्याने जीव दिला त्याला त्याची स्वतःची खासगी कारणं होती.आणि त्याची खासगी कारणं जरी माझ्या पुतण्याला माहित असली तरी त्याचा उहापोह दुसर्‍याकुणाकडे ही करणं प्रशस्त नव्हतं.असं माझ्या पुतण्याच्या बोलण्यावरून मला कळलं.

मी ही त्याच्याकडे जास्त ताणून धरलं नाही.पण नंतर जेव्हा माझ्या पुतण्याने मला जे सांगीतलं त्यावरून मी एक कयास काढला की,जीव देण्याची टोकाची भुमिका घेण्यापूर्वी त्याने माझ्या पुतण्याबरोबर बराच संवाद साधला होता.आणि माझ्या पुतण्याचा उपदेश त्याला तसं न करण्यापासून,त्याला परावृत्त करण्यापासून, यशस्वी झाला नाही.

ह्याची माझ्या पुतण्याला खूपच खंत वाटत होती.तरीपण मी नाराज न होण्यासाठी त्याने मला स्वतःचे विचार सांगीतले.
मला म्हणाला,
“अलीकडेच मी एक लेख वाचत होतो.त्यात म्हटलं होतं,
“जेव्हा काही लोक जीव देण्यासठी पुलावरून खाली नदीत उडी घेतात तेव्हा ज्यावेळी ते अर्ध्या मार्गावर असतात त्यावेळी त्यांच्या ध्यानात येतं की,आयुष्यातल्या अर्ध्या समस्यांचं निराकरण होऊं शकलं असतं.” असं ह्या विषयात अभ्यास करणारे त्यांनी जमवलेल्या आकड्यावरून दृष्टीपंथास आणतात.

कसंही असलं तरी मी ह्या टोकाला कधीच गेलो नसतो.परंतु,काही गोष्टी विषाद करण्यासारख्या निश्चीत असतात. परंतु,मी जर माझ्या जीवनात मागे जाऊ शकलो,तर माझ्या जीवनातली एकही गोष्ट बदलायला हवी असं मला मुळीच वाटणार नाही.मी जो काही आता दिसतो आहे,तो ज्या दिव्यातून मी गेलो आहे त्यामुळे आहे.

मला नेहमीच वाटतं की जीवनाचा नेहमीच सन्मान झाला पाहिजे.आणि जीवनाबरोबर निसर्ग आणि इतर प्राण्यांचासुद्धा सन्मान झाला पाहिजे.कारण आपल्याला कल्पना ही नसते की, त्यामुळे आपण किती प्रभावीत होत असतो.जीवनाला सन्मानीत करावं हे म्हणण्यासाठी मी एव्हड्यासाठीच प्रवृत्त होतो कारण,असं केल्याने जीवन सुखकर होतं.मुळातच मी माझे असलेले क्षण मला देतो.त्यामुळे ज्या गोष्टी बद्दल मी विचार करीत असतो ते करायला सोपं होतं आणि मी कोण आहे समजायला ज्या गोष्टी परिवर्तीत व्हायला हव्यात त्या व्हायला मला मदत होते.ह्याच कारणाने इतर गोष्टीपासून दूर राहून माझ्या मला संतुष्ट करून घ्यायला संधी मिळते.स्वतःला संतुष्ट करून घ्यायला कोणाला आवडणार नाही?तणावापासून दूर रहायला कुणाला आवडणार नाही.?असं राहिल्याने मला कशाबद्दलही विषाद रहात नाही.होय,मी चुका नक्कीच करतो आणि त्या करून त्यतून शिकतो त्यामुळेच मला मी घडवतो.

मला नेहमीच वाटतं की निसर्गाचा आदर केला जावा.कारण त्यामुळेच आपल्याला शांती,
प्रसन्नता मिळते आणि जीवन तणाव विरहीत रहातं.म्हणूनच अधुनमधून निसर्गाच्या सानिध्यात रहावं. कौटूंबीक कटकटी,कष्ट नातीगोती यांच्या समस्यापासून दूर रहायला मिळतं.फक्त आपल्या आपण.निसर्गाशी संवाद साधल्याने आराम मिळतो आणि तणाव निघून जातो.शिवाय निसर्गाच्या सानिध्यात स्वच्छ हवा आणि सूर्याच्या उन्हात व्हिट्यामीन “डी” मिळते ते अलायदा.

मी कुठेतरी वाचलंय की,प्राण्यांना आणि वन्य-प्राण्यांना नाहक पीडा दिली जाते.दुर्दैवाने हे प्राणी मुके असतात. परंतु त्यांना नक्कीच भावना असतात शिवाय त्यांना वेदना पण होतात.जशा आपल्यालाही होतात.अशावेळी आपण त्यांना आपलंसं करून राहिलं पाहिजे.निसर्गानेच आपलं जीवन सुखकर व्हावं म्हणून त्यांना सहचर्य दिलंय.

शेवटी एव्हडं म्हणावंस वाटतं की,जीवनाचा,निसर्गाचा आणि अन्य प्राणीमात्राचा सन्मान करून राहिल्यास जीवन जगण्यासारखं निश्चितच वाटेल.”

माझा पुतण्या जे काही सांगत होता ते मला पटलं.शिवाय चर्चेच्या ओघात मला म्हणाला होता की,तो मुलगा एकलकोंडा सवभावाचा होता.त्याला जास्त मित्र नव्हते.त्याला वाटतं तेच बरोबर आहे असं त्याला वाटायचं. अशी जीवनशैली नसायला हवी होती वगैरे वगैरे.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सूर्य-उपासक मंदार.

“आज काहीही घडलं तरी उद्या सूर्य उगवणार हे निश्चीत.”

मंदारला,सकाळचा त्याच्या बल्कनीत येऊन,सूर्याला पाहून काहीतरी पुटपुटताना मी नेहमीच पाहिलेलं आहे. कधीतरी विचारावं की,तू सूर्याचा उपासक आहेस हे उघडच आहे.पण तू सूर्याकडे कुठच्या दृष्टीने पहातोस हे मला माहिती करून घ्यायचं असं वाटायचं.आज तुला सरळ सरळ विचारतो की,ह्या शक्तिशाली सूर्याकडे तू कोणत्या विचाराने पहातोस.निसर्गाचा एक तत्प गोळा म्ह्णून? की,उर्जा देणारी,जीवन विकसीत करणारी अत्यंत महत्वाचा निसर्गाची उपाययोजना म्हणून पहातोस.?

माझ्या प्रश्नाचं उत्तर द्यायला मंदार इतका खूश दिसला की त्याने सांगायला सुरवात केली,

“हे अगदी त्रीवार सत्य आहे की सूर्य हा शक्तिशाली आहे आणि त्याच्या शिवाय आपल्यापैकी कुणीही जीवन जगूच शकत नाही.तथापी,मी असं सुचित करीन की,दहा लोकांना समजा असं विचारलं की,
“सूर्य तुमच्या आयुष्यात काय भुमिका घेत असेल?”
प्रत्येकाचं उत्तर वेगळंच असणार.कदाचित कोणत्या दिवशी कुणाला हे विचाराल यावरही ते उत्तर अवलंबून असेल.माझंच उदाहरण बघा.

मे महिन्यात एखाद्या अगदी खूप उकाडा होत असलेल्या दिवशी विचाराल,जेव्हा मी आमच्या बाल्कनीत आराम खूर्चीवर बसलेला असेन तेव्हा नुकत्याच उगवलेल्या सूर्याची किरणं माझ्या अंगावर पडत असतील तेव्हा मी समजून जाईन की,ही सूर्याची किरणं मला,माझं स्वतःचं मुल्य वाढवण्यासाठी म्हणजेच माझी प्रतिमा उजळ करण्यासाठी,मला शक्ती देत आहेत.खरंच,मी सूर्य-उपासक आहे.परंतु बराच वेळ सूर्याच्या उन्हात राहिल्यावर,आपल्या त्वचेवर दुष्परिणाम होण्याचा संभव असल्याने मी माझ्या शरीराची विशेष
काळजी घेतो.पण त्याचा अर्थ त्या प्रचंड तप्त गोळ्याचा आदर मनात ठेवूनच करीत असतो.

तसंच मी योगासनं करीत असताना नियमीत केलेल्या सूर्य-नमस्कारासारख्या आसनातून मी शक्ती संपादन करीत असतो.सूर्य-भक्ती करणारे सर्व लोक ह्या सर्व शक्तिमान सूर्याबद्दल आभार दाखवण्याच्या माझ्या वृत्तीची वाखाणणीच करतील.
अलीकडे,योगातून मिळणारा व्यायाम बराच लोकप्रिय झालेला आहे.ह्या प्रचंड मोठ्या जगात जगणारे सर्व आपण त्या जगाशी एक जीव रहाण्यासाठी ह्या योगातून मिळणार्‍या व्यायामातून, ज्यांना विरंगूळा आणि जाणीव असण्याची जरूरी आहे अशाना त्यात सामावून घेऊन ती शक्ति मिळवीत असतो.
तरीपण,हे लक्षात ठेवण्यासारखं आहे की,ही योगाभ्यासातून सूर्याच्या होणार्‍या पुजेचं मुळ हजारो वर्षापूर्वीच्या परंपरेतून आलेलं आहे.आणि म्हणूनच,मी अगदी आनंदाने माझा पूरा भरवसा त्या अत्यंत ज्ञानी पिढ्यांवर ठेवतो.खेड्यातल्या भाजी बाजारात मी जातो तेव्हा अगदी मोह पाडणारी निरनीराळी भाजी आणि फळं पाहून मी खजील होतो.
सूर्याच्या उष्णता देण्याच्या शक्तितूनच ही रंगीबेरंगी भाजी आणि फळं तयार होत असतात.आणि ती तशी तयार होण्यासाठी सूर्याचा अतीशय आदर बाळगून शेतकरी आपला घाम गाळत असतो.
उकाड्याच्या दिवसात,कचेरीत सबंध दिवस काम करून दमला भाकलेला मी जेव्हा घरी जाण्यासाठी मी माझ्या गाडी जवळ येतो तेव्हा, मी माझे डोळे किलकीले करून त्यातून उत्तर देण्याच्या प्रयत्नात असतो.माझं डोकं सूर्याकडे कलतं करून,थोडं चेहर्‍यावर हास्य आणून पहात असताना माझ्या चटकन लक्षात येतं की माझी उर्जा मी वाढवीत आहे आणि माझं अंतर आणि आत्मा शांतीने आणि आशादयी इच्छेने भरून ठेवण्याच्या मी प्रयत्नात आहे.

जेव्हा मी माझं आयपॉड ऑन करून गाणी ऐकण्याच्या प्रयत्नात असतो,आणि हे भर सूर्यप्रकाशात फिरायला निघालो असताना,सूर्यप्रकाश माझ्या खांदा उजळ करीत असताना,एखादं सूर्यावरतीच गायलेलं भावगीत ऐकत असताना,माझ्या जीवनाला उजळ करणारा सूर्यप्रकाश असंच माझं आयुष्य उजळ करो असं वाटतं.सूर्यावर अनेक गाणी लिहीली आहेत अनेक भावगीतं गायली आहेत.पिढ्यानपिढ्या सूर्यावर लिहीणारे गीतकार,कवी सूर्यप्रकाशाचं महत्व समजून गेलेले आहेत.

सरतेशेवटी मी एव्हडंच म्हणेन की,सूर्यप्रकाशाची क्षमता मी ओळखलेली आहे.आज काहीही घडलं तरी उद्या सूर्य उगवणार हे निश्चीत.”

मंदारचं हे सर्व स्पष्टीकरण ऐकून माझं पूर्ण समाधान झालं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

परखून पहायला काय जातंय?

संगीता आपल्या आजोळी वाढली.त्यामुळे तिच्या आजीचे तिच्यावर बरेच संस्कार झाले.त्यातली आवर्जून सांगण्यासारखी एक बाब म्हणजे आजीने शिजवलेल्या प्रत्येक पदार्थाची चव घेऊन आपलं मत देण्याचा आजीने तिच्यावर टाकलेली ही जबाबदारी.

संगीता मला आपला अनुभव सांगत होती.मला म्हणाली,

“मला अन्न -खाद्य लय आवडतं.अन्नाची चव,क्रियापद्धति,वास-गंध अगदी अन्नाबदद्धल सर्व काही मला मोहात पाडतं.खावं खावं जे वाटतं तेच हे अन्न-खाद्य.
खरं म्हणजे,अन्न पदार्थावर प्रेम करायचं हे मला माझ्या आजीच्या स्वयंपाकघरातून उदयास आलं. माझ्यासाठी माझी आजी एक स्टूल मला बसण्यासाठी किचनमधे ठेवायची.मी त्यावर बसून तिला मी बारीक बारीक गोष्टीसाठी मदत करायची.उदा.मासे नीट करून देणं,अंडी फोडून देणं,तव्यावरचा पोळा उलथून पालथून गरम करणं,पावाचे सॅन्डविच करायचे असतील तर त्यासाठी सामुग्री जवळ करणं,रात्रीच्या जेवणासाठी कडधान्य भिजवून ठेवणं वगैरे,वगैरे.

आणि हो! प्रत्येक पदार्थ शिजवून तयार झाला की त्याची मला चव पहायला सागणं.मला ती म्हणायची,
“तुला त्याची चव आवडलीच पाहिजे असं नाही.पण त्याची चव आजमावली पाहिजेस.”
खरं सांगायचं तर,माझ्या आजीच्या ह्या सवयीची मी घृणा करायची असं म्हटलं तर अतिशयोक्ती होऊ नये.अर्ध-कच्च शिजलेल्या मटणाची चव,कारल्याची शिजलेली भाजी वाटीत घेऊन त्यात गुळ-चिंच योग्य घातली गेली आहे का त्याची चव,अशा अनेक पदार्थांची चव घेऊन झाल्यावर तो पदार्थ मला क्वचितच आवडायचा.असा एखादाच पदार्थ मात्र मला आवडायचा.पण म्हणून माझ्या चव घेण्याच्या रिवाजावर माझ्या आजीने कधीच खंड आणू दिला नाही.

माझ्या कधीच लक्षात आलं नाही की,तिचा हा माझ्याकडून प्रत्येक पदार्थाची चव घेण्याच्या ध्यास कसा निर्माण झाला.समजा एखादा पदार्थ मला आवडतच नाही हे माहित असताना त्याची चव घेण्याच्या प्रयत्नचा अट्टाहास कशासाठी.मला असं वाटतं जर का,एखादा पदार्थ दिसायला इतका घटिया दिसला,त्याचा वास इतका घटिया होता तर मग त्याची चव नक्कीच घटिया असणार.असो.

नंतर माझं लग्न झालं.मी माझ्या सासरी गेल्यानंतर म्हणजेच माझ्या आजीपासून दूर गेल्यानंतर,ही पदार्थाची चव घेण्याची सवय अर्थात निघून गेली आणि मला जो पदार्थ आवडायचा तो खाण्यात मी आनंद घ्यायची.ह्या दिवसात मी कधीच आजीचा विचार केला नाही की परत ती मला जबरदस्ती करून चव घ्यायला लावील.

जशी वर्षं निघून गेली तशी ह्या अन्न खाण्याच्या चाकोरीत मी रहात होते.मी मासे मटण खाणारी,आणि मला माहित असायचं मला काय चवीचा तो पदार्थ आवडायचा.त्या बाहेर जाऊन निराळी चव घेण्याची मला जरूरी भासली नाही.

माझं लग्न झाल्यावर ते सुरवातीचे दिवस होते.आता तो प्रसंग आठवत नाही पण काही कारणास्तव आम्ही घरची सर्व मंडळी जेवायला म्हणून एका होटेलात गेलो होतो.
प्रत्येकाने आपल्याला आवडतात ते पदार्थ ऑर्डर केले.माझ्या नवर्‍याने तिसर्‍याची (शिंपल्याची) करी ऑर्डर केली.त्याला ती करी आवडायची.घरची गोष्ट निराळी होती.घरी आपल्या हाताने मासे साफकरून त्याचे केलेले पदार्थ मला आवडतात.पण बाहेर होटेलमधे केलेले नाही.आणि विशेष करून तिसर्‍याची करी.परंतु माझ्या नवर्‍याला बरं वाटावं म्हणून मी ती करी घेण्याचं धारिष्ट केलं.

पण अहो आश्चर्य! नवीनच लग्न झालेल्या नवर्‍यावर छाप पाडावी म्हणून म्हणा किंवा आणखी काही म्हणा,मी मोठं धारिष्ट करून,ती करी चाखायला मला खूप आनंद होत आहे असा तोंडावर अविर्भाव आणून एक चमचाभर करी मी माझ्या जीभेवर सोडली.मी अगदी चकित झाले.करीचा चमचा तोंडाजवळ नेल्यावर मसालेदार वास माझ्या नाकात गेला,त्या करीचा रंग बघून नक्कीच ती आंबट-तिखट असणार हे माझ्या नजरेतून सुटलं नाही.हे सर्व एकत्रीत झाल्याने मी खरंच सुखानंद खात आहे असं मला वाटलं तर अतिशयोक्ती होणार नाही.माझ्या आयुष्यातली ही पहिली वेळ की ज्यावेळी बाहेर तयार केलेला एक स्वादिष्ट पदार्थ मी खात होते.

माझ्या आजीचे उद्गार माझ्या कानात घुमत होते.बाहेरचे मटण-माश्याचे पदार्थ मला आवडणारच नाही अशी समजूत करून मी विसंबून राहिल्याने अश्या स्वादिष्ट पदार्थाना मी मुकले होते.माझ्याकडून एव्हडी चूक कधीच झाली नव्हती.

ह्या प्रसंगानंतर एक मी ठरवलं. नेहमी परखून पहावं.काहीतरी नवीन गोष्ट अनुभवण्यासाठी, आपल्याला दिलासा देणार्‍या क्षेत्रातून, नक्कीच बाहेर पडून पहावं आणि काहीतरी नवीन अनुभवावं.तुम्हाला त्या गोष्टी पासून आनंद झालाच पाहिजे असं नाही.पण परखून पाहिलं पाहिजे.एकदम अपूर्व अनुभव,उत्तम काळ आणि अगदी सर्वात निकृष्टतम म्हणजे,जीवनातलं सर्वात उत्तम अन्न-खाद्य अन्यथा घालवून बसाल.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)