सजीव यंत्र.

“ती मला सांगत होती की ज्या मुलावर मी प्रेम करायची त्याला विसरून जा……..इति जयश्री.

जयश्रीच्या आणि माझ्या वयात दोन-पाच वर्षांचा फरक होता.मी जयश्रीपेक्षा लहान होतो.माझ्या आजोळी आमच्या शेजारी जयश्रीचं घर होतं.आमच्या राहात्या खोलीच्या खिडकीतून जयश्रीच्या घरातल्या स्वयंपाक खोलीची खिडकी दिसायची. जयश्री आणि तिची आई ह्यांची वादावादी झाली की आम्हाला त्यांचा संवाद ऐकायला यायचा.ते माझ्या चांगलं लक्षात होतं.

जयश्री आणि मी एकदा लहानपणाच्या आठवणी काढून चर्चा करीत होतो.
कुतूहल म्हणून मी तिला विचारलं,
“त्यावेळी तुला तुझी आई काहीतरी समजावून सांगायची.आणि तू तिचं म्हणणं एकायला तयार नसायचीस.तू बरेच वेळां तावातावाने बोलायचीस.पण कशाबद्द्ल ते मला कळायचं नाही.मी कदाचीत तुझ्यापेक्षा लहान असल्याने तुमच्या वादाचा अर्थ मला समजत नसायचा. आता तुला विचारायला हरकत नाही म्हणून विचारतो.”

“अरे,काही नाही रे,त्या वयात माझी समज तोकडी होती.आणि असं असून मला माझ्या आईपेक्षा जास्त समजतं अशी माझी समज होती.आई कुठे बाहेर फिरत नाही त्यामुळे जगात काय चालंय ते तिला कळत नसावं.असा माझा गैरसमज असायचा.त्यामुळे,आमचे वाद व्हायचे.तुझं म्हणणं खरं आहे की,माझ्या बालपणात,मी आणि माझी आई
सदैव वाद घालत असायचो.अगदी तुझ्यासारख्या आमच्या शेजार्‍या-पाजार्‍यांना हा वाद ऐकण्याचा नेहमीचाच प्रकार असायचा.एकमेकावर आरडाओरड होत असताना आमच्याच घरातून ती होत आहे हे आणि ती सुद्धा आठवडाभर होत आहे हे निश्चीतच त्यांच्या लक्षात येत असावं.
पण अगदी खरंखरं सांगायचं झाल्यास तिचा,म्हणजे माझ्या आईचा, त्यात काहीच दोष नसायचा.आणि त्याचा परिणाम एकच की,त्या वादविवादामुळे आणि त्या मतभेदामुळे मला परिपूर्तता मिळायला मार्गदर्शन व्हायचं.ह्या जगात मला खरोखरच परिपूर्ती प्रिय आहे,मनपसंत आहे”.

जयश्री पुढे सांगू लागली,
“एक दिवशी काय झालं! माझी आई माझ्यावर खूपच टणकली होती आणि ओरडून बोलत होती.ती मला सांगत होती की ज्या मुलावर मी प्रेम करायची त्याला विसरून जा.कारण त्या वयावर असं करणं, म्हणजेच असे संबंध ठेवणं, हानिकारक आहे.मी त्यावेळी पंधरा वर्षाची होती.आणि आईचं म्हणणंही बरोबर होतं.पण कोणत्याही परिस्थितीत मी तिला हो म्हणायला तयार नव्हते.त्य दिवशी मी रागारागाने घराबाहेर पडले.दरवाजाच्या बाहेर पडून सरळ चालत सुटले.एकप्रकारचा आवेश माझ्या अंगात आला होता.जवळ जवळ दहाएक मिनिटं झाली असतील आणि मी चटकन थांबले.जणूं मला एकप्रकारचा द्रुष्टांत झाला होता.

आमच्या घरामागे जे रान होतं त्यातल्या पायवाटेवरून चालत जात होते.ते एक प्रकारचं वेडेपण झालं असेल.मला कळलंच नाही.सर्व परिसर शांत आणि स्तब्ध होता.त्यामुळे माझं मनसुद्धा शांत झालं.विस्तीर्ण झाडाचे तपकिरी रंगाचे बुंधे क्षीताजापर्य़ंत विस्तारलेले मला दिसत होते.माझ्या माथ्यावर हिरव्या गर्द रंगाचा समुद्रा एव्हडा प्रचंड संलग्न प्राणी घुमत असल्याचा आवाज करीत आहे असं मला वाटत होतं.मी काहिशी मनाने विस्कळीत झाल्यासारखी झाले होते. परंतु, मला मी हरवून गेले नव्हते.आणि ते वातावरण मला भावत होतं.झाडांनी आणि वृक्षानी मला शांत केलं होतं.जणू काय प्रत्येक उश्वासाबरोबर मी सोडणारा विषारी श्वास जशी ती झाडं शोषित होती तशीच जणू
काय माझ्या अंगातली ऋण उर्जा,निगेटीव्ह एनर्जी, शोषीत होती.नाहीतरी झाडं असंच करतात.लोकांनी सोडून दिलेल्या वाईट गोष्टी ती घेतात आणि चांगल्या गोष्टी त्यांना देतात.
ह्या देखाव्याने माझ्या डोक्यावरचा भार कमी झाला.सर्व मोकळं झाल्यासारखं आणि मी विचारमग्न झाले असं मला वाटू लागलं.स्पष्ट सांगायचं तर मला माहित होतं की माझ्या आईचंच बरोबर होतं.पण अजून पर्यंत मी ते कबूल करायच्या मनस्थितीत नव्हते.

नव्याने जी माझ्या डोक्यात समझ आली होती त्यामुळे माझ्या डोक्यात प्रकाश पडला होता आणि प्रश्न हाताबाहेर गेला आहे असं न समजता, प्रश्नाचा सुगाव लावायला मी आतूर झाली होते.आणि अगदी तेच मी केलं.मी समस्या सोडवली.
थोड्याश्या दुरूस्त्या,थोड्याश्या सुधारणा करून,आमच्या मधल्या संबंधामधे, म्हणजे माझ्या आणि त्या मुलाच्या संबंधामधे, आनंदाचं आणि निकोप वातावरण ठेवायला आम्ही दोघं यशस्वी झालो.”

मी जयश्रीला म्हणालो,
“तू त्या रानात एकटी फिरत होतीस.ते वातावरण विचार करायला पोषक होतं असेल.त्यामुळेच तुझ्या डोक्यात समझ आली असावी.आपला मेंदू हा एक गहन विषय आहे.आता त्यावर खूपच रिसर्च चालू आहे.कुणास ठाऊक कदाचीत निसर्गाने रचलेल्या त्या रानातल्या झाडांच्या वातावरणात तुझ्या मेंदूत एक प्रकारचा पोक्तपणा आला
असेल.नाहीतरी जसं वय वाढत जातं तसा मेंदु विकसीत होत असतो.हे जगजाहीर आहे.आणि त्यावेळी तुझ्या बाबतीत ती सुरवात असेल.”

मला पुढे जास्त बोलूं न देता जयश्री मला सांगू लागली,
“झाडं अगदी हेच माणसांसाठी करतात.ती माणसांना असमंजसपणे आणि खंड पडेल असा विचार करूं न देता स्पष्ट्पणे आणि संपूर्णपणे विचार करायला कारणीभूत होतात.ही झाडं,संघर्षामधले मध्यस्त असतात.आणि अंतिम तोडग्याला स्फूर्तीदायी असतात.लोकांना झाडात असलेल्या खर्‍याखुर्‍या क्षमतेची जाणीव नसते.
कारण त्यांच्याकडे दुसर्‍यांदा कटाक्ष टाकायचा ते प्रयत्न करीत नाहीत.पण खरंच,लोकांनी जरा थांबून,त्यांच्याकडे कटाक्ष टाकून विचार केला की,तत्वत: ही झाडं कुठे कटाक्षाने पहात आहेत हे समजायला मदत होईल.त्यांच्यात असलेली क्षमता सहजच त्या लोकांत समर्पण होईल.

व्यक्तिश: मला विचारलंत तर,मला वाटतं झाडात असलेली ही क्षमता एक चांगलं गुपित म्हणून माझ्याकडे असावं असं मी म्हणेन.मला माहित आहे की,तुम्ही म्हणाल की ही माझी स्वार्थी आणि गर्विष्ठ वृत्ती आहे.पण एक गोष्ट लक्षात ठेवण्यासारखी आहे की, एरव्ही जगात इतर गोष्टींचं जसं होतं तसंच माझ्या ह्या झाडातला क्षमतेचा
चमत्कार,जर का कुणी फायदा उठाण्याचा प्रयत्न केल्यास,विरून जाईल.
पश्चात माझी पारख न करणारा मला कुणी श्रोता मिळणार नाही.कायम माझ्या संगतीत असणारा मला कुणी मित्र मिळणार नाही.असंख्य पानं असलेलं एक उघडं पुस्तक म्हणून मी नसणार.उलट मी सजीव यंत्रातली एखादी तणावपूर्ण अडसर म्ह्णूनच रहाणार.”

समारोप करताना मी जयश्रीला म्हणालो,
“तुझा अनुभव हा तुझाच असणार.तो इतरांना सांगून त्यांना पण तसाच द्रुष्टांत होईल ह्याची खात्री नाही.पण एक मात्र निश्चीत आहे की,डोक्यांत ज्यावेळी गोंधळ निर्माण होतो अशावेळी वातावरण बदलण्याचा प्रयत्न केल्यास त्याचा नि:संदेह परिणाम आपल्या मेंदुत होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.रानातलं शांततेचं वातावरण निश्चीतच जास्त हितकारक होऊं शकतं असं मला वाटतं.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

निसर्ग आणि ईश्वर

“मला वाटतं उभं आयुष्य हे सुखाने आणि दुःखाने मिश्रीत झालं आहे.म्हणूनच मनुष्याने हसत खेळत प्रेम करत आयुष्य जगायला हवं.”

मी मनोहराला म्हणालो,
“मला असं वाटतं की,ईश्वर म्हणजेच निसर्ग.ज्या विश्वात आपण रहातो ते विश्व केवळ काही आकस्मिक घटना घडल्यामुळे किंवा कसल्यातरी योगायोगामुळे निर्माण झालं असं मला वाटत नाही.आपली उत्पती केवळ पाण्यातून आणि कातळातून झालेली नसावी.झाडं,बर्फ,समुद्र,फुलं-मला वाटतं हे सौन्दर्य जे उदयाला येत असतं त्यातच ईश्वर
आहे आणि तोच निसर्ग आहे.”

त्या दिवशी मनोहरशी चर्चा करताना मला तसं त्याला सांगावं लागलं.
कारण मनोहर ईश्वराच्या अस्तित्वावर भरवंसा ठेवीत आला आहे.मला त्याची ईश्वरावर असलेली श्रद्धा विचलित करायची नव्हती.

“अर्थशून्य भासे मज हा कलह जीवनाचा
धर्म न्याय नीति अन “ईश्वर” सारा खेळ कल्पनेचा”
(उद्गार चिन्हातला शब्द माझा आहे)
एका गीतातल्या ह्या सुरवातीच्या ओळी माझ्या विचाराशी अगदी जुळतात.

“एखाद्या निरभ्र उन्हाळ्याच्या दिवसात मी सुंदर सूर्यास्त पहातो,तेव्हा माझ्या मनात उत्पन्न झालेला आनंद, माझ्या अंतरातून निघून जाताना जसा सौन्दर्याचा आनंद देतो,तसाच यातनाही देतो,व्यथाही देतो कारण तो आनंद जाता जाता “हे सुद्धा लोप पावणार आहे” असं सांगून जातो.
अशावेळी तू ईश्वराच्या निकट असतोस.तू ईश्वराची प्रार्थना अशावेळी कदाचीत करीत नसशील.कारण काय विचारावं असं वाटण्यापूर्वीच तुझ्या प्रार्थनेला उत्तर मिळालेलं असतं.”

माझं हे म्हणणं ऎकून मनोहर मला म्हणाला,
“मला वाटतं,मनुष्य प्राण्यामधे इतर प्राण्यापेक्षा जास्त पराक्रम असतो,साहस असतं, हिम्मत असते..अख्या मानवजातितला तो एक भाग आहे.मानवजातीचा अंत म्हणजेच त्याचा अंत.
मला वाटतं माझ्याकडून इतरांसाठी थोडातरी त्याग व्हायला हवा.मी पाहिलंय की आपल्यात असलेलं अवसान, आपल्या आपत्ति काळात विनोदबुद्धिचा बुरखा घेऊन वेळ निभावू शकते.तसंच, आवश्यकतेचा क्षण आल्यास क्रियाशीलतेचा बुरखा घेऊन वेळ निभावू शकते. एका शब्दाने जर का मुक्ति मिळत असेल तर तेच अवसान शांतीचा बुरखा घेऊन वेळ निभावू शकतं.आपल्या जीवनात एव्हडी गुंतागुंत असते की,त्याला अंत नाही.परंतु,तर्कशक्तीचा आणि सदस्दविवेकबुद्धिचा वापर करून मनुष्यात असलेलं साहस हे एक दीपस्थंभ होऊन पुढचा मार्ग सुलभ करू शकते.ईश्वरावर श्रद्धा असल्यास हा विचार सबळ होतो.”

मी मनोहराला म्हणालो,
“तू कदाचीत म्हणशील की,हे जग सध्या पूर्ण नीरस झालं आहे आणि आपली त्यातून सुटका नाही.तू म्हणशील,पण मी काही म्हणायला तयार नाही.मी असं म्हणेन की,नवीन युगाच्या सीमेवर येऊन हे जग ठेपलं आहे.शिवाय विज्ञान अशा टप्यावर येऊन ठेपलं आहे की पुर्‍या मानवजातीचं ते एक शुभचिन्तक झालं आहे. ज्ञानापासून मनुष्याला बहुमूल्य ठेवा मिळाला आहे.ह्यामुळे भाईचारा वाढून जगात शांती आणि सुरक्षता असणं ही मनुष्याला देणगी वाटणार आहे.”

आपल्या ईश्वरी श्रद्धेवर भर देऊन आणि बरोबरीने, माझ्या विज्ञानावरच्या विचारावर सहमत होऊन मनोहर मला सांगत होता,
“मला असं वाटतं,जग युध्यखोर होत असताना,विकसीत होणारं विज्ञान मनुष्यजातीची विचारधारा बदलण्याच्या प्रयत्नात असेल.माण्साचं मन हा एक ईश्वरी चम्तकार आहे.मनोविज्ञान शीघ्रतेने विकसित होत आहे. आणि असं विकसित होत असताना हेच मन एखाद्या शिल्यकारासारखं आपल्या अंगातल्या कलाकुसरीने मनाची चीरफाड
करून मनुष्यजातीला प्रेरणा काय असते ते परिचीत करून देईल.आणि ह्यातूनच माणूस एकमेकाला समजून घेऊन, खरा नैतीक संकेत काय आहे हे ही लक्षात घेईल.”

मला रहावलं नाही.मी मनोहरला म्हणालो,
“मनुष्यप्राणी ही निसर्गाची आणि तू म्हणतोस तशी ईश्वराची वास्तुशिल्पीय,यंत्रवत उत्कृष्ट कृति आहे.मनुष्यातलं नैपुण्य यंत्रापेक्षा खूपच श्रेष्ठ आहे.मनुष्याच्या अंगात रासायनीक कारखाना आहे. त्याची कदापी नक्कल होऊ शकणार नाही, कुणी त्यावर मात करू शकणार नाही.”

“मनुष्याच्या प्रतिष्ठेवर,त्याच्या सत्यनिष्ठेवर त्याच्या स्वयं हक्कावर माझा विश्वास आहे.आणि माझ्या मनातला एक नियम आहे की एका विशिष्ठ पातळी पर्यंत मी किंवा माझ्या सहकार्‍याने त्यात कसलाच बदल इच्छू नये.”
मनोहर मला म्हणाला.”

चर्चेचा समारोप करताना मी मनोहरला म्हणालो,
“मला वाटतं उभं आयुष्य हे सुखाने आणि दुःखाने मिश्रीत झालं आहे.म्हणूनच मनुष्याने हसत खेळत प्रेमकरत आयुष्य जगायला हवं.मग त्याने भले निसर्गावर श्रद्धा ठेवावी वा ईश्वरावर.”

मी जाता जाता मनोहराला एक कोकणी म्हण सांगीतली,
“कोणाच्याही कोंब्याने उजाडेना! पहाट झाली म्हणजे झालां!.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

आध्यात्माची कास

“दुसर्‍या अर्थाने म्हणायचं झाल्यास,चांगली माणसं असल्याशिवाय चांगलं विश्व घडवता येणार नाही.” ……इति यदुनाथ.

प्रभाकरला आणि मला लहानपणापासून ट्रेकिंग करायला खूप आवडायचं.कोकणातला रहिवासी असल्यानंतर निरनीराळ्या उंच उंच डोंगरावर ट्रेकिंग करायला परवणीच मिळाली आहे असं समजायला मुळीच हरकत नाही.
ट्रेकिंग करायला शाळेतून प्रोत्साहन मिळण्याचे ते दिवस नव्हते.पण आम्ही मित्र मंडळी सुट्टीच्या दिवसात एकत्र जमून ट्रेकिंगसाठी कार्यक्रम आखायचो.अनेक गावातल्या अनेक डोंगरावरून आम्ही चाललो आहो.

प्रभाकरच्या मित्रमंडळीत यदुनाथ म्हणून त्याचा एक मित्र होता.तो खूप वर्षानी त्याला एका लग्नसमारंभात भेटला होता.त्यावेळी त्याने पुढे कधीतरी सवड काढून प्रभकराला घरी जेवायला येण्याचा आग्रह केला होता.

मला प्रभाकर म्हणाला की,गप्पाच्या ओघात यदुनाथाने अनुभवलेली एक आठवण ,एक किस्सा त्याने त्याला सांगीतला.ते सांगण्याच्या ओघात लहानपणातला ट्रेकिंग्चा अनुभव आणि मोठं झाल्यावर जीवनात येणार्‍या अनुभवाची सांगड घालताना यदुनाथाने किती मनोरंजकतेने आपल्याला तत्वज्ञान सांगीतलं ते तो मला सांगत होता.

यदुनाथ प्रभाकरला म्हणाला,
“असंच ते एक कोकणातलं गाव आहे.हे गाव डोंगराच्या पायथ्याशी वसलेलं आहे.डोंगराच्या माथ्यावरून खाली पाहिल्यास प्रचंड तळं दिसतं. अगदी सकाळी किंवा अगदी संध्याकाळी डोंगराच्या माथ्यावरून खाली पाहिल्यास हे तळं थोडसं धुसर दिसतं आणि त्याचं कारण सकाळीच किंवा संध्याकाळी पेटवलेल्या चुलींच्या धुरांचे लोट. घराच्या
छप्परातून बाहेर पडलेल्या धुराच्या आच्छादनामुळे ते तळं धुसर दिसत असावं.बरीच घरं लागून लागून होती.मात्र ह्या घरांपासून दूर एक दोन मैल चालत गेल्यास प्रचंड उघडी जमीन दिसते.अर्थात ह्या उघड्या जमीनीत शेती केली जाते.कोकणात शेती म्हणजे जास्तकरून भातशेती.पावसानंतर मात्र हा सर्व उघडा भाग हिरवा गार दिसतो.”

यदुनाथ पुढे सांगत होता,
“मला माझ्या लहानपणातली एक गोष्ट आठवते.एकदा आम्ही सर्व मित्रमंडळी हा डोंगर चढून वर गेलो होतो. डोंगराच्या माथ्यावरून चारही बाजू कशा दिसतात ते पहात होतो.
डोंगराच्या माथ्यावरच्या एका विशिष्ट जागेवरून खाली पाहिल्यास ते तळं आणि ती हिरवी गार शेती रमणीय दिसते. इतर मंडळी पुढे गेली तरी मी त्या विशिष्ट जागेवर उभा राहून सर्व परिसर न्याहाळत होतो.सर्व मित्रमंडळी डोंगर खाली उतरून जायला निघाली होती.मी तो नयनरम्य देखावा पहाण्यात गुंग झालो होतो. वेळ कधी निघून गेली ते कळलच नाही.आणि सूर्य अस्ताला जाण्याच्या सुमाराला डोंगरावर असलेल्या लहानसहान टेकड्यावरून खाली गावावर सावली पडायला लागली होती.

वाकडी-तिकडी वळणं घेऊन ही पायवाट डोंगराच्या पायथ्याशी येऊन संपते.चढत आलेल्या पायवाटेवरून परत त्याच मार्गाने उतरून जायला मला कंटाळा आला होता.
पायवाटेवरून खाली उतरण्याऐवजी मला शॉर्टकट घेऊन खाली जावसं वाटलं.थोडसं खाली उतरल्यानंतर एक मोठं खडक वाटेत आलं.त्याच्यावरून कसाबसा संभाळून उतरल्यानंतर थोडी भुसभूशीत माती पायाखाली आली.त्यावरून मला आता खाली जाण्यासाठी सरपटत जावं लागणार हे तेव्हाच कळलं.निराश होऊन आधारासाठी काही हाताने पकडण्यासारखं मिळतं कां म्हणून आजुबाजूला शोधायला लागलो.पुन्हा एक मोठा खडक वाटेत आला.पण त्याच्या खालची जमीन बरीच भुसभूशीत होती.त्या खडकाचा आधार घेऊन मी बाजूलाच असलेल्या एका झाडाच्या फांदीचा, दोन हातानी पकडून,आधार घेतला.

माझा मुर्खपणा झाला आहे.ही शॉर्टकट मला भोवणार आहे असं एकदा मनात आलं.पण सरकत सरकत पुढे जात जात,येईल त्या झाडीच्या फांद्या किंवा खाली बसून झाडाच्या मुळांचा आधार घेत पुढे जात होतो.एका मुळाची कास धरत दुसर्‍या मुळाची कास धरून कसाबसा सरपटत खाली आलो.काळोख झाला होता.तळ्याच्या किनार्‍याला वार्‍यामुळे निर्माण झालेल्या लाटांच्या खळखळ आवाजाने तळ्याजवळ आल्याची माझी खात्री झाली.

डोंगरावरच्या माथ्यावरून दिसलेली नयनरम्य द्रुश्य मी केव्हाच विसरलो होतो.परंतु झाडांच्या फांद्यांची आणि त्यांच्या मुळांची कास धरत धरत खाली घसरून येण्याच्या क्रियेची उपयुक्तता मी मुळीच विसरलो नव्हतो.जीवन जगण्याच्या प्रयत्नाची ती एक आवश्यक्यता होती.

रोजच्या जीवनातसुद्धा अशीच आधार मिळण्यासाठी कसली ना कसली कास धरावी लागते.ज्या गोष्टीवर आपण अवलंबून असतो त्या पायाखालून सरकायला लागल्यास हे असं कास धरल्यामुळेच जीवनात सुरक्षता लाभते.त्यापैकी एक कास म्हणजे आध्यात्माची कास.

आध्यात्माची कास धरून जीवनात कोणत्या कोणत्या सुरक्षता लाभतात?हे समजण्यासाठी आध्यात्माची शिकवण काय आहे हे प्रथम पडताळून पहायला हवं.

पहिली शिकवण म्हणजे,
व्यक्तिगत उच्चतम मुल्याचा आग्रह.
सहानुभूतिशील आकलनशक्ति असण्याचा जोर.
अद्वितीय निर्भिड निष्टेची ग्वाही.

दुसरी शिकवण म्हणजे,
प्रत्येक व्यक्ती आपल्या कार्यकुशलतेनुसार निर्भय रहाण्यात आणि आत्मनिर्भर रहाण्यात प्रयत्नशील होत असताना श्रद्धापूर्वक आनंदी असायला हवी.आणि हे मिळविण्यासाठी, स्वत्वाच्या पलीकडे क्षमतेचे भरपूर उगम आहेत असं समजून ते हवं असल्यास त्याना पडताळून पहाण्याची त्या व्यक्तीला इच्छा हवी.

तिसरी शिकवण म्हणजे,
ह्या विश्वाची आणि ह्या विश्वातल्या लोकांची धारणा, जास्तकरून ,व्यक्तिगत द्रुष्टीने,त्यांच्या आकलनशक्तीने आणि त्यांच्या आचरणाने ठरवली जाते.भौतिक कारणाने, पर्यावरणाच्या कारणामुळे मुळीच नाही.
दुसर्‍या अर्थाने म्हणायचं झाल्यास,चांगली माणसं असल्याशिवाय चांगलं विश्व घडवता येणार नाही.

मला जाणीव असलेल्या ह्या काही आदर्श आध्यात्मिक शिकवणी आहेत ज्यांची कास धरून जीवन जगता येतं.ह्या शिकवणी उत्तेजक आव्हान देतात,तसंच त्या निश्चिंत आत्मविश्वास देतात.ह्या गोष्टी मी तरी मानतो.”

प्रभाकर मला पुढे म्हणाला,
“यदुनाथचं हे सर्व कथन ऐकून मी त्याला म्हणालो,ह्या दोन गोष्टींची सांगड घालायला तुला सुचलं कसं?”
त्यावर मला यदुनाथ म्हणाला,
“अलीकडे जगात जे काय चाललं आहे त्याच्या विचारकरून माझ्या लक्षात एक गोष्ट आली की,कोण कुणाला सुरक्षीत समजत नाही.सुरक्षीत रहाण्यासाठी प्रत्येकाच्या कल्पना वेगवेगळ्या असू शकतात.जीवन जगण्यासाठीच सुरक्षीत रहाणं आवश्यक भासतं”.

“कशी वाटली यदुनाथची सांगड?”
प्रभाकरने मला प्रश्न केला.

मी त्याला म्हणालो,
“तुझा मित्र यदुनाथ खरोखरच विचारी आहे.प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात रोजमारी जीवनात अशा घटना घडत असतात.यात वाद नाही.पण दोन घटनांची अशी सांगड घालून मुख्य उद्देश समजावून सांगण्याची त्याची हातोटी वाखाणण्यासारखी आहे.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

शाश्वतीचं सूत्र

“खरंतर कलावंत हे उघडपणे अव्यवहारीक समजेले जातात.पण माझ्या बाबतीत बोलाल तर जर का मला काहीतरी निर्माण करायचं असेल तर मला योजना आखावी लागेल आणि निर्णयही घ्यावा लागेल.”….इति संदीप

“आमच्या गावात संदीपने एक कला प्रदर्शन उघडलं होतं.संदीपची आणि माझी जुनी ओळख होती.ज्यानी त्या प्रदर्शनाला भेट दिली होती त्यानी मला सांगीतलं की, कोकणातली बरीच अशी वाखाण्यासारखी ठिकाणं आहेत जीथे स्रुष्टीसौन्दर्याच्या देखाव्याची कमाल पहायला मिळते अशी द्रुष्य ह्या प्रदर्शनात संदीपने रेखाटली आहेत.

कॅन्व्हासवर चित्र रेखाटणं आणि कॅमेर्‍यातून चित्र घेणं ह्यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
फोटे काढताना कल्पकता लागतेच.त्यात वाद नाही.पण देखाव्यासमोर बसून कॅनव्हास समोर ठेवून योग्य योग्य असे रंग निवडून हुबेहूब चित्र रेखाटणं ह्याला ही कल्पकतेची कमाल असावी लागते.

खरोखरंच कौतुक करण्यासारखी गोष्ट आहे की,काही घटना बालपणी आपल्या मनावर चांगलाच ठसा उमटवून जात असतात.उदाहरण द्यायचं झाल्यास,माझ्या वाचनात आलेल्या ह्या ओळी,

जीवन सत्य आहे
जीवनात खरेपणा आहे
अन
जीवनाचं ध्येय मृत्यु नाही.

तसंच,
जेव्हा महान व्यक्तिचे जीवन
आम्हा समजले जाते तेव्हा
होते उदात्त अमुचे जीवन

अन
होईल जेव्हा त्यांचे निर्गमन
सोडून जातील त्यांची पदचिन्हें
समयरूपी वाळूमद्धे

कदाचित ह्या ओळीत फार मोठं काव्य नसेल.पण त्या ओळी साध्या भाषेतून संदेश देऊन जातात,बालमनावर चिरस्थायी ठसा उमटवून नक्कीच जातात.”

संदीपचं चित्र-प्रदर्शन पाहून झाल्यावर मी त्याला माझ्या घरी बोलावलं होतं.अर्थात जेवायला.मला त्याच्याकडून ऐकायचं होतं की,इतकी सुंदर चित्र रेखाटण्याची कला त्याच्या अंगात कशी आली.

सुरमईचं तिखलं,तळलेले बांगडे,डाळीची आमटी आणि कोकमाचं सार असा साधा जेवणाचा मेनु होता.संदीपची ही जेवणाची आवड मला त्याच्या आईने एकदा सांगीतली होती.पोटभर जेवण झाल्यावर वेलदोडे घातलेला पानाचा विडा चघळत चघळत मला संदीप सांगत होता.

अर्थात मी त्याला एक साधा प्रश्न केला,
“हे तुला जमतं कसं?”
माझ्या प्रश्नाचा ओघ संदीपला समजला होता.

मला म्हणाला,
“मी अगदी लहान होतो.असेन पंधरा एक वर्षाचा.माझ्या मनामधे एक काल्पनीक देवदूत वास करायचा.कोकणात सृष्टीसौन्दर्य अफाट आहे.आमच्या गावाच्या सीमेवर एक नदी वहाते आणि डोंगराच्या पायथ्याशी वळणं घेत ती पुढे जाते.नदीच्या काठी हिरवं गार रान आहे.सुट्टीच्या दिवशी मी चित्र रेखाटण्यासाठी नदीवर जायचो.आणि माझ्या
काल्पनीक देवदूतास विनंती करायचो की,एकदिवशी मी उत्तम चित्रकार व्हावं आणि ह्या सूंदर निसर्गाचं खरोखरी आहे तसंच चित्र रेखाटावं.आणि ह्यामधून मला माझ्यावरचा विश्वास वृद्धिंगत झाला आणि सभोवतालच्या जगावर माझी श्रद्धा बसली.

हल्ली आपली श्रद्धा आणि आपला विश्वास तणावपूर्ण झाला आहे.आपलं जीवन फारच अल्पकालीन आणि अनिष्चीत झालं आहे.मनुष्याच्या अंगी असलेलं सामर्थ्य त्याला व्यक्त करता येत नाही.अस्तित्व असणं हाच चमत्कार वाटतो.मला विश्वास आहे की आपल्या अस्तित्वाचं सूत्र काळाच्या सुरवातीपासून दौड करीत आहे आणि त्याचे
मौल्यवान अवशेष अस्तित्वात रहातील.

मला नेहमीच वाटतं की,प्रत्येकाला तीव्र इच्छा असते की आपलं जीवन कसंही झालं तरी शाश्वतीच्या सुत्रात फिरत असावं.ही जीवनातली एक प्रकारची प्रेरणा असावी.काहींचं म्हणणं असं ही असेल की,अमर्त्वासाठी जाण्याची ही एक प्रवृत्ती असेल.खरंतर कलावंत हे उघडपणे अव्यवहारीक समजेले जातात.पण माझ्या बाबतीत बोलाल तर जर का
मला काहीतरी निर्माण करायचं असेल तर मला योजना आखावी लागेल आणि निर्णयही घ्यावा लागेल.

माझ्या एक लक्षात आलं आहे की,मला माझ्या जीवनाचा द्रुष्टीकोन नुसताच सौन्दर्याचा बोध ठेवण्यासाठी संवेदनशील होण्यात असू नये उलट, माझ्यात विनयशीलता आणि आदरची भावनापण असायला हवी. एक कलावंत म्हणून माझं स्वीकृत मत असं आहे की,कलावंताने,जीवनावर,स्वातंत्र्यावर आणि लोकांवर प्रेम करावं.जो मनुष्य आपल्या
कामात व्यग्र असतो,तो स्वप्नाळू असतो.आणि त्याच्या स्वप्नाचा भावार्थ,शब्दरूप आणि प्रतिरूप हुडकून ते प्रकट करण्याचा तो प्रयत्न करीत असतो.काहीतरी निर्माण करण्याची जाणीव अजब असते.

कलावंतच नव्हे तर कोणतीही व्यक्ती,आपलं अंतर उघडून आपलं दुःख प्रकट करून दाखवील,आपली भीती,आपला आनंद आपल्या आशा उघड करून दाखवील तेव्हा तिच्या लक्षात येईल की,तिच्या स्वत्वाला मुख्य जीवन-प्रवाहात स्थान आहे.
पूर्वी तसं करता येत नव्हतं.कधीकधी भीतीचा आणि उपहासवृत्तीचा आपल्या मनावर एव्हडा पगडा असतो की आपण हताश होतो.अशावेळी मी त्या विख्यात कलावंतांची आठवण काढून त्यांच्या व्यक्त करण्याच्या क्षमतेची आठवण काढतो.

आपल्याला वाटत असलेल्या विश्वासाच्या,आणि आपल्या विचाराच्या सीमा आपण जर का विकसीत केल्या तर आपल्या लक्षात येईल की,ज्याच्या त्याच्या अंगात काही तरी निर्माण करण्याची कला असते आणि आपलं स्वत्व आपण राखून ठेवू शकतो. आपल्या मनात ह्याची जागृतता ठेवल्यास,माझी खात्री आहे की,हल्लीच्या जागृत,जगात
साहस केल्याने आणि प्रयोगशील राहिल्याने चित्ताकर्षक जग प्रकट करायला सोपं जाईल.”

माझ्या एका साध्या प्रश्नाचं उत्तर देण्यासाठी संदीपने “शाश्वतीचं सूत्र” सांगून “कलावंत हे उघडपणे अव्यवहारीक समजेले जातात.”हे म्हणणंच खोडून टाकलं.माझा वेळ मजेत गेला.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

टोमॅटो.

“माझ्या लहानपणी, आजीच्या बागेत मे महिन्यात भर उन्हाळ्याच्या दिवसात वेलीवरच पिकणारे टोमॅटो मी पहात असताना माझ्या मनावर त्यांचा झालेला प्रभाव मला भावतो.” ….इति पुर्षोत्तम

पुर्षोत्तम हा माझा मावस भाऊ.लहानपणी मी पुर्षोत्तमच्या आजोळी बरेच वेळा जायचो.आम्ही शहरात रहायचो. त्यामुळे पुर्षोत्तमच्या आजोळी गेल्यावर शेतकर्‍यांचं जीवन जवळून पहायला मजा यायची.गावातल्या नदीवर आम्ही सर्व पोहायला जायचो.मासे पकडायला जायचो.सदाशीव टेंबकरांच्या शेतात जाऊन टोमॅटोचं शेत पाहून गम्मत वाटायची.कारण इतरांच्या शेतात भातशेती असायची.ह्यांच्या शेतात भातशेती व्यतिरिक्त ह्या टोमॅटोच्या वेली आणि त्यावरचे लालाबूंद टोमॅटो बघून मजा यायची.

आम्ही शहरात रहात असल्याने टोमॅटो बाजारात सहजासहजी मिळायचे.त्यामुळे ह्या फळाची चव मला पुर्वीपासून माहित होती.पुर्षोत्तमला ते फळ नवीनच होतं.सुरवातीला टोमॅटो खायला त्याला आवडत नसायचं.पण नंतर त्याच्या आजीने आपल्या बागेत टोमॅटो लावल्यापासून पुर्षोत्तमला त्याची आवड निर्माण झाली.अलीकडेच आम्ही भेटलो
असताना तो मला टोमॅटोच्या गम्मती सांगत होता.

मला म्हणाला,
“माझ्या आजी-आजोबांच्या घराच्या मागच्या बागेत गेल्यावर खेळण्यासाठी जागा होती,जवळच्या एका डबक्यात जीवंत मासे पोहत असताना त्यांची गम्मत पहाण्यात मजा येत असायची,विशेषकरून संध्याकाळच्या वेळी,ऊंच उंच जांभळाच्या झाडाखाली पडणारी टपोरी जांभळं वेचून स्वच्छ धुऊन ती खाण्याची,खाऊन झाल्यावर प्रत्येकाने आपली
जीभ लांब बाहेर काडून कुणाची जीभ जास्त जांभळी झाली आहे त्याची चढाओढ करण्याची गम्मत,फणसाच्या झाडाची पानं काढून घरी आणून स्वच्छ धूऊन त्याच्या पत्रावळी बनवून रात्रीचं जेवण त्यावर वाढून जेवण्याची मजा निराळीच असायची.

पण मला जे निक्षून आठवतं ते म्हणजे,सकाळीच उठून आजीबरोबर बागेत जाउन,टोमॅटोच्या वेलींवर असंख्य पिकलेले टोमॅटो हलक्या हाताने काढून बरोबर घेतलेल्या वेळणीत जमा करण्याची गम्मत आगळीच होती.मला एक नक्कीच आठवायचं की वेळणीत जमा झालेल्या टोमॅटोपेक्षा माझ्या पोटात दुपटीने टमॅटो जमा व्हायचे.टोमॅटो
खात असताना हनुवटीवरून ओघळणारा लाललाल रस कितीही ओघळत असला तरी दिवसभर तसं केल्याने दुपारचं जेवण चुकलं असतं तरी बेहत्तर असं वाटायचं.

माझ्या आजीच्या काळात कोकणात टोमॅटो अजीबात लोकप्रिय नव्हते.बेळगाववरून “देशावरची भाजी” म्हणून, कोकणात ज्या भाज्या होत नव्हत्या त्या, कोकणात मागवल्या जायच्या.भुईमुगाच्या शेंगा,जोंधळ्याच्या लोंब्या,बटाटे वगैरे भाज्या यायच्या.टोमॅटोला तेव्हडी मागणी नसायची.

आमच्या गावात सदाशीव टेंबकर नावाचे गृहस्थ होते त्यानी आपल्या शेतात टोमॅटोचं पीक घतलं होतं.सूंदर पीक यायचं.टोमॅटोच्या पीकाला पाणी खूप लागतं.नदीच्या जवळ एक विहिर होती त्या विहीरीच्या जवळ त्यांचे भातशेतीचे दोन कुणगे-प्लॉट- होते.त्या कुणग्यात ते टोमॅटोचं पीक घ्यायचे.

पीक भरपूर आलं तरी लोक टोमॅटो त्या काळात मुळीच खात नसायचे.
टेंबकर मोफत टोमॅटो वाटायचे.जेणेकरून लोकांमधे चव उत्पन्न होऊन हळुहळू त्याचा वापर करतील ह्या भावनेने ते टोमॅटो मोफत द्यायचे.आणि त्यांचा प्रयोग सफल झाला.टोमॅटोचा वापर वाढू लागला.असो.

छान पिकलेल्या टोमॅटोची चव आणि त्याचा माझ्यावर नशा येण्यासारखा होणारा परिणाम ह्याचा विचार माझ्या कल्पनाशक्तीच्या पलीकडचा होता.माझी आजी हयात नाही.पण मी माझ्या आईबरोबर बागेत गेल्यावर पुन्हा कधी टोमॅटो खाऊन पाहिले असता, ते माझ्या आईचं गालातल्या गालात हसणं,आजीची आठवण आल्याने पुन्हा
गंभीर होणं ह्या द्रुष्याची मला अजून आठवण येते.माझी आजी गेली तेव्हा तसा मी बराच लहान होतो.त्यामुळे माझ्या आजीच्या बर्‍याचश्या आठवणी माझ्या आईकडून उगाळल्या जातात.पण काही कारण असलं तरी टोमॅटो वेलीवरून खुडताना तिचा मिळालेला सहवास मी कधीच विसरू शकत नाही.
बागेतल्या टोमॅटोची चव जरी बहारदार होती तरी त्याचा वास घेतल्यावर मोह पडायचा.टोमॅटोच्या पृष्ट भागावरचा गंध गाढा,मधूर वाटायचा.बागेतच बसून रहावं असं वाटायचं.

ह्या भर उन्हाळ्यातल्या टोमॅटो सारख्या फळातून माझ्या आजीच्या स्मृती बागेत गेल्यानंतर जागृत व्हायच्या. जिच्यावर मी एव्हडं प्रेम करायचो तिला मी मुकत आहे असं वाटायचं.सध्या व्यवसायाच्या जरूरीमुळे मी शहरात रहात असलो तरी आणि त्यामुळे,टोमॅटोची चव आणि गंध यांना मी मुकत असलो तरी एक दिवस त्याच्या ओढीने मला आजीच्या बागेत जावंच लागणार असं माझं मन मला सांगतं.”

पुर्षोत्तमचं हे सर्व पुराण ऐकून झाल्यावर मी त्याला म्हणालो,
“शहरातली लोकं टोमॅटो आता शंभर रुपये किलोनेही विकत घेतात.एव्हडी लोकप्रियता वाढली आहे.तुझे सदाशीव टेंबकर जीवंत असते तर हे एकून त्यांना धक्काच बसला असता.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

टंचाईतली विपुलता

“जीवन ह्यांना कळले हो!
मीपण ह्यांचे सरले हो!

ह्या कवितेतल्या ओळी गंभीर चेहरा करून म्हणून दाखवाचे……माझे आजोबा…..इति पंढरी

पंढरी मला सांगत होता
मला माझ्या आजोळच्या बालपणाची नेहमीच आठवण येते.आजोळची आठवण कुणालाही चुकलेली नाही.
“गे वयनी! पेजेचो निवळ आसां तर थोडो घाल गे!”
काळू महाराची बायको,देवकी, सक्काळीच माझ्या आजोळच्या घराच्या मागच्या दारी येऊन मोठ्याने ओरडली की मी माझ्या आजीला ओरडून सांगायचो,
“आज्जी! मी टाकलेली फणसाची भाजी पण तिला घाल गं!”
देवकीने माझा आवाज ऐकल्यावर ती लगेचच म्हणायची,
“नातु इलेलो दिसतां.”

देवकीच्या कंबरेवर, एकाद वर्षाचा तिचा नातु, अंगात फ़ाटकं झबलं घालून विराजमान झालेला दिसायचा.
हाच नातु,आता मोठा झाल्यावर, अलीकडे मला अंधेरीच्या बाजारात भेटला होता.

ते दिवस निघून गेले.
देश स्वतंत्र होऊन सुधारणा होऊ लागल्या होत्या.शिक्षणाचं महत्व गोरगरीबांनाही कळायला लागलं होतं.
देवकीचा हा नातु,पंढरी,माझ्या आजोळच्या गावातल्या शाळेत शिकून झाल्यावर नंतर रत्नागिरीला हायस्कूलमधे शिकायला गेला.नंतर मुंबईत कॉलेजमधे शिकला.नंतर एका कॉलेजात लेक्चर्र म्हणून राहिला होता.मी त्याला घरी जेवायला बोलवलं होतं.आमच्या गप्पा चालल्या होत्या.
म्हणतात ना,आठवणी येतात आठवणी जात नाहीत.तसंच काहिसं झालं.मीच पंढरीला ट्रीगर दिली.आणि तो मला सांगू लागला,

“मी कोकणातल्या एका लहानश्या खेड्यात वाढलो खरा.पण माझे आजी-आजोबा आणि त्यांचे पुर्वज अगदी पिढ्यानपिढ्या हा गावात रहात होते.ही सर्व मंडळी अगदी शुन्यातून वर आली.अगदी थोडक्या सामुग्रीतून नव्हेतर हातात अजिबात सामुग्री नसतानाही त्यातून काहीतरी घडवायची किमया त्यांच्या अंगी होती.फाटक्या तुटक्या
कपड्यातून गोधड्या शिवण्यापासून,खेळणी तयार करण्यापासून,टी्नचा पत्रा घेऊन त्याचे डबे बनवण्यापासून ते संगीताची औजारं(तबले,ढोल,तासे वगैरे)बनविण्याची कला त्यांच्याकडे होती.हे माझे पूर्वज अशाप्रकारच्या कुशलतेने आणि स्वखुषीने रहायचे.आणि माझे आजोबापण असेच रहायचे.

माझे आजोबा तर गवंडी होते आणि त्यांच्या अंतरातून ते संगीतकार होते.आमची यथातथा परिस्थिती असून सुद्धा त्यांनी आमच्या मनावर विपुलतेचे संस्कार केले होते.आमच्या घरात प्रेमाची आणि संगीताची कमतरता नव्हती. माझ्या आजोबांच्या नजरेत नेहमीच सुंदरता असायची.लहान लहान गोष्टीत ते स्वारस्य घ्यायचे.त्यांच्या
नवलाईत आणि कृतज्ञतेत ते आम्हासर्वाना भागीदार करायचे.

माझे आजोबा मधमाशाच्या पोळ्यातून मध काढायचे. मधमाशांच्या बुद्धिमत्तेचं आश्चर्य करायचे. ताजं ताजं लालबुंद बीट कापल्यावर त्याच्या कापातून दिसणार्‍या वेगवेगळ्या छटा किती मोहक दिसतात ते समजावून सांगायचे.
बागेतल्या हिरवळीत किती परछाया दिसतात ते बारकाईने दाखवून द्यायचे.घराच्या बाहेरच्या भिंतीच्या बाहेर आलेल्या छप्पराच्या खाली मुंगी एव्हडे लहान प्राणी मऊ मातीत भोवर्‍याच्या आकाराचा खळगा करून आत रहायचे.त्या प्रत्येक खळग्याला नाजूक हाताने पसरवून त्यात छपून बसलेला प्राणी कसा बाहेर काढायचा ते दाखवायचे.त्यांचा सुचवण्याचा उद्देश असायचा की, एव्हड्या लहान प्राण्याची देखभाल करणारी अद्वितीय शक्ती आहे, मनुष्यप्राण्याने त्यातून धडा घेऊन मीपणा सोडून द्यायला हवा.अशावेळी,

जीवन ह्यांना कळले हो!
मीपण ह्यांचे सरले हो!
ह्या कवितेतल्या ओळी गंभीर चेहरा करून म्हणून दाखवाचे.

पडवीत, आमच्या सर्वांच्या घोळक्यात बसून,काजू,शेंगदाणे,चणे ह्यासारखे दाणे त्यानंतर ,करवंद, जांभळं, बोंडू,ऊस,डाळींब,पेरू,सिताफळ,रामफळ,केळी,पपनस,संत्री,आंबे,फणस ह्या सारखी खाण्यालायक फळं आणि त्यांची उपलब्धता समजावून सांगायचे.निवड करावी आणि खावी एव्हडंच आपलं काम असं वर म्हणायचे.कसलंही काम असो,मग ती तोडमोड असो,जुळवाजूळवी असो अशावेळी ते काम स्वस्थ बसून पहात रहावं,त्या कामाची प्रशंसा करावी म्हणून आम्हाला उपदेश करायचे.
वर म्हणायचे पण,
“लोकांच्या अंगातलं श्रेष्टत्व आपण पाहिल्यास लोकही आपल्या अंगातलं कतुत्व दाखवण्याचा प्रयत्न करतात.त्यासाठी आपल्याला पैसा खर्च करावा लागत नाही.”

माझे आजोबा जाऊन आता इतकी वर्ष लोटली.आता मी शहरात व्यवसाय करतो, पण मला त्यांच्या गैरहजेरीत त्यांच्याच संदेशाची सतत आठवण करून दिली जाते की,सभोवताली विपूलता आहे,आणि जास्तकरून त्यांच्याजवळ की ज्यांना आपण समजतो की त्यांच्याजवळ विपुलतेचा अभाव आहे म्हणजेच टंचाई आहे.पण हे खरं नाही”

मला हे सर्व पंढरीकडून ऐकून त्याचा आदर वाटला.
मी म्हणालो,
“प्रत्येक नातवाला आपले आजी आजोबा जवळचे वाटतात.नकळत त्यांचे संस्कार आपल्या नातवंडावर होतच असतात.आणि प्रत्येक नातवाची आपल्या आजी किंवा आजोबाची एक स्टोरी असते.तुझ्याकडून तुझ्या आजोबाचे स्टोरी ऐकून माझा त्यांच्याविषयीचा आदर द्वीगुणीत झाला.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

केशव मसुरकर आणि त्याची अस्मिता.

“आपले स्वतंत्र अस्तित्व असल्याबद्दलची आणि ते महत्त्वपूर्ण असल्याबद्दलची भावना” म्हणजेच ज्याची त्याची अस्मिता.
मी ह्या मधून एक शिकलो की,जेव्हा माझं मन आणि माझा अहंकार माझ्या अस्मितेच्या दिमतीला हजर असतो तेव्हाच जीवनाचा खरा अर्थ उत्तम रितीने उलगडला जातो.”…इति केशव मसुरकर

केशव मसुरकर मला बराच सिनियर होता.मी सायन्स शिकायला गेलो आणि केशव लॉ शिकण्यासाठी परदेशी गेला होता.त्याची तिथे चांगलीच प्रॅक्टीस चालली होती.तिथेच त्याने एका भारतीय स्त्रीशी लग्न केलं.बरं चाललं होतं.पण म्हणतात ना! वय झालयावर आपल्या आईची आठवण येते तशीच म्हणे परदेशी रहायला गेलेल्याने आपल्या मायदेशाची,पर्यायाने आपल्या आईची आठवण येते.
तिकडचं सर्व गुंडाळून केशव भारतात आला.भारतात आल्यावर त्याने थोडी वर्षं प्रॅक्टीस केली.

अलीकडेच मला जेव्हा तो भेटला तेव्हा त्याने आपल्या परदेशातल्या करियर बाबत आणि एकूणच जीवनाबाबत आपल्याला काय वाटतं त्याचा उहापोह करून सांगण्याचा प्रयत्न केला.खरं तर,केशव माझ्यापेक्षा बराच मोठा होता.खरं म्हणजे तो माझ्या मोठ्या भावाचा जवळचा मित्र होता.पण माझी आणि त्याची फ्रिक्वेन्सी जास्त जुळायची.
पहिल्यापासून केशव बोलण्यात तरबेज होता.म्हणूनच की काय त्याला वकीली आवडत असावी.आणि बरोबरीने प्रत्येक मुद्द्यावर उदाहरण देऊन तो मुद्दा पटविण्याची त्याची हातोटी होती.

मला म्हणाला,
ज्यावेळी मी माझ्या जीवनाच्या कार्यप्रणालीचा आलेख काढण्याच्या प्रयत्नात असतो त्यावेळी माझ्या अस्मितेच्या क्षीण आवाजाची दखल घेणं मला क्रमप्रात्प आहे असं वाटत रहातं. अर्थात माझी अस्मिता माझ्याशी स्वप्नातून,माझ्या अंतर्ज्ञानातून,मला भासत असलेल्या उत्कंठेतून किंवा माझ्या एतत्कालीन संबंधातून माझ्याशी संपर्कात असते.
कधी कधी माझी अस्मिता माझ्या लक्षणाकडे पाहून माझ्या संपर्कात रहाते.

परदेशात जेव्हा मी काही काळ एक वकील म्हणून कार्यरत होतो,तेव्हा माझ्या त्वचेवर गाठी दिसू लागल्या होत्या,माझी मान ताठर होऊन दुखायला लागली,माझे खांदे जडभाराने दुखायला लागले होते.ज्या संस्कृतीत सहानुभूती,मनोभाव आणि अंतर्ज्ञान ह्या गोष्टी दुर्बलतेची लक्षण म्हणून समजली जातात ते उमजल्याने मी खिन्न
झालो,उदासीन झालो.माझं मन रमेनासं झालं होतं.

गम्मत म्हणजे एक वृक्ष हळुवारपणे आणि शांतपणे माझा परामार्शदाता ठरला.
जणू त्यानेच मला सांगीतलं की,हा व्यवसाय तू सोडावास.झाडातला चीक जसा निघून जातो तसाच जणू माझ्या जीवनातून चीक निघून जात होता.माझी अस्मिता माझ्याशी अशा दुसर्‍या मार्गाने संवाद साधायच्या प्रयत्नात असायची.निसर्गाशी अनुनाद साधून माझी जखम भरून यायची.रस्त्याच्या कडेला वाढलेल्या ह्या वृक्षाच्या जवळ मी
थांबलो.आणि त्याच्या फांदीवरच्या पानांना आणि त्याच्या बुंध्याला मी ज्यावेळी स्पर्श केला त्यावेळी माझ्या मनात एक चटकन विचार येऊन गेला की,
“रोजच्या रोज जे मी माझ्या कामावर करीत असतो त्यापेक्षा हा वृक्ष जे करतो ते जास्त वास्तविक आहे.”

त्याचं कारण त्या वृक्षात जीवंतपणा आहे. आणि ज्या वातावरणात मी काम करीत असतो आणि ते करीत असताना,इकडचे कागद तिकडे करीत होतो,आलेखात रकाने भरत होतो आणि अशा तर्‍हेने मला मी व्यस्त ठेवीत होतो हाही माझ्यातला एक प्रकारचा जीवंतपणा असावा.ही सर्व कार्यपद्धती मनुष्य निर्मित होती शिवाय ती पद्धती त्या वृक्षात आढळणार्‍या पद्धतीचं जणू कमजोर अनुकरण करीत असावी.पैसा भरपूर मिळत होता पण तो तसाच खर्च होत होता. मी त्या जीवनाला कंटाळलो.

ज्यावेळी मी माझा वकीलीपेशा सोडला,तेव्हा माझ्यावर कर्जाचा डोंगर होता.आणि पुढे काय करायचं ह्याची अंधूक कल्पनाही मला नव्हती.एखादी नदी समुद्राला जिथे मिळते अशा पाण्यात मी तरंगत होतो,काठाला येण्याच्या प्रयत्नात होतो आणि एकाएकी समुद्रातच जाऊन पडलो आणि वर त्या समुद्राच्या पाण्यात पोहता येईल का या बद्दल साशंक होतो.खरं तर त्या क्षणी मला त्या पाण्यात तरण्याचं आव्हान होतं. तसंच माझ्या अवसानाला समुद्रातला तरंग बनवून ठेवण्याचं आव्हान होतं.माझे पाय जमीनीला लागतील तोपर्यंत टिकून रहाण्याचं हे आव्हान होतं.”

मी केशवला म्हणालो,
“मी ऐकलं होतं की तू बर्‍याच कंपन्यात कामं केली होतीस.पण तू खूष नव्हतास.”

हे ऐकून केशव म्हणाला,
“समुद्रात पोहत रहाण्याच्या” त्या दिवसात,ज्या ज्या कंपन्यात मी काम करायचो त्या कंपन्या जणू माझी समुद्रातली गलबतं कशी होती.त्यामुळेच मी तरंगत राहिलो आणि शेवटी दूरच्या किनार्‍याला जाण्याची त्या गलबतांनी मला वाट करून दिली.दुसरं गलबत किंवा एखादी तरून नेणारी होडी येणार म्हणून मी वाट पाहत बसू शकणार नाही अशा
परिस्थितीत त्या खोल पाण्यातून वाट काढण्याचे प्रयत्न करण्याचे एकाकीपणाचे भीतीदायक दिवससुद्धा मला आले होते. माझा पेशा समुद्रात यात्रा करीत असताना आणि माझी अस्मिता हेच माझं एक प्रकारचं होकायंत्र असताना माझ्या तर्कसंगत आंतरिक शक्तिशी समझोता करण्याची आणि संवाद साधण्याची मला जरूरी भासत होती.”

“मला वाटतं अशाच परिस्थितीत जीवनाचा खरा अर्थ आपल्याला समजतो.माझा अनुभव तरी मला असं सांगतो.”
असं मी केशवला म्हणालो आणि त्याचा प्रतिसाद काय येतो ते पहात होतो.

मला म्हणाला,
“मी ह्या मधून एक शिकलो की,जेव्हा माझं मन आणि माझा अहंकार माझ्या अस्मितेच्या दिमतीला हजर असतो तेव्हाच जीवनाचा खरा अर्थ उत्तम रितीने उलगडला जातो.ह्याच्या उलट अर्थाने विचार कराल तर तसं मुळीच होणे नाही.
माझी अस्मिता माझ्या समकालिक परिस्थितीतून, म्हणजेच एकसारख्या दिसणार्‍या घटना असतात पण त्यांचा सुतराम सबंध नसतो अशा घटना घडत असतानाच्या परिस्थितीतून, मला मार्ग दाखवण्याचं काम करते.उदाहरण द्यायचं झाल्यास एखाद्या अनोळख्याला भेटण्याचा योग आल्यास योग्य मार्ग दाखविला जातो.

त्यामुळे,जसा एखादा आदिवासी मार्ग हुडकण्याच्या प्रयत्नात असतो तसाच काहीसा मी माझ्या परिस्थितीत येणार्‍या लहानसहान गोष्टी पाहून, त्याची दखल घेऊन,आणि त्याचं मुल्यांकन करून, त्यातून योग्य मार्ग अवलंबून, मला हवा असलेला पेशा हासील करण्याचं शिकलोय.भारतात आल्यानंतर सुरवातीला मला तसं करायला त्याचा फार उपयोग झाला.पण इकडचे संस्कार निराळे आणि तिकडचे निराळे.आता प्राप्त परिस्थितीत दिवस काढीत आहे.पण इकडे येऊन मी नक्कीच सुखी आहे.”

केशवाच्या चेहर्‍यावर तो म्हणत होता तसं ते सूख दिसत होतं.मी ही तेव्हड्यात आवरतं घेतलं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

प्रत्येकाच्या जीवनात येणारे ऋतु.

“दुसर्‍या अर्थाने बोलायचं झाल्यास,आपलं जीवन हे निसर्गासारखंच आहे.निसर्गात जसे ऋतु येतात तसे आपल्या संपूर्ण जीवनात ऋतु येतात.”…इति अनंता.

अनंताचा पहिल्यापासून निसर्गावर प्रेम करण्याचा कल असायचा.निसर्गावर जेव्हडी माहिती वाचायला मिळेल तेव्हडी तो वाचायचा.आमच्या शाळेच्या लायब्ररीत एका कपाटात निसर्गावर लिहीलेली बरीच पुस्तकं असायची.ऋतु कसे निर्माण होतात,पृथ्वीचा आणि सूर्याचा संबंध ऋतु निर्माण करण्यात कशाप्रकारे येतो,पृथ्वीचा आकार ऋतु निर्माण करण्यात कसा कारणीभूत झाला आहे,दिवस रात्र कशामुळे होतात वगैरे अगदी प्राथमिक माहिती अनंता मला समजावून सांगायचा.मलाही त्यामुळे पर्यावरणाची माहिती समजून घेण्यासाठी माझं स्वारस्य वाढवायला मदत झाली.

नंतर कॉलेजमधे गेल्यावर माझं लक्ष कंप्युटर समजण्यात जास्त केंद्रीत झालं.कदाचीत नवीन काहीतरी तंत्र प्रसिद्धीस आल्यास ते शिकण्याचा माझा कल असायचा.पण अनंता मात्र शिकण्याच्या आपल्या मुळ आवडीपासून विचलीत झाला नाही.आणि त्यामुळेच की काय शेवटी निवृत्त होताना तो पर्यावरणाच्या संशोधन संस्थेतून निवृत्त झाला.पण
निवृत्त झाला तरी त्या विषयाचा पुरेपुर अभ्यास करण्याची त्याची चिकाटी त्याने सैल केली नाही. अजूनही आम्ही कुठे भेटलो तरी तो पर्यावरणाच्या विषयावर मला ताजी माहिती देत असतो.
ह्यावेळी आम्ही भेटलो तेव्हा त्याने चक्क मला पर्यावरण संबंधाने तत्वज्ञानविषयक माझ्याशी बोलायचं ठरवलेलं दिसलं.प्रथम आपल्या खिशातून एक कागद काढून त्यावरची कविता वाचायला लागला.

मला म्हणाला,
“कित्येक वर्षापूर्वी ही कविता तुम्ही मला वाचून दाखवली होती.त्याची प्रत मी माझ्याजवळ संभाळून ठेवली होती.मला आठवतं ते म्हणजे पृथ्वी-सूर्याच्या ऋतुचक्रावर तुम्ही ही कविता लिहिली होती.माझ्या आवडत्या विषयावरची ती कविता मी जपून ठेवली नसती तर नवल म्हणावं लागलं असतं.”

कवितेचं शिर्षक होतं,

कालाय तस्मै नम:

सकाळ म्हणाली दुपारला
ही संध्याकाळ,
रोज कुजबुजत असते काळोखाशी

ऐकून हे,
दुपार सांगे तिला (सकाळला)
घेऊन तूं पण जाशी की
पहाटेला रोज फिरायला
अन,
देई निरोप तुला ती (पहाट)
लगेच,पाहुनी सूर्याला

ऐकुनी त्यांचा संवाद
दिवस म्हणे रात्रीला
दोष असे हा सूर्याचा
त्यानेच करीला
उदय अन अस्त दिवसाचा

ऐकून हे,
रात्र सांगे दिवसाला
दोष नको देऊं तूं सूर्याला
असे हा दोष पृथ्वीचा
गर,गर फिरुनी सूर्याभोवती
जन्म दिला तिने आम्हा सर्वांना (दिवस,रात्र,ऋतु)

पाणावल्या डोळ्याने
म्हणे पृथ्वी सूर्याला
भलेपणाचे “दिवस”संपले
जन्म दिधला ह्या सर्वांना
मात्र
मिळे दोष आपणा दोघांना

स्तिथप्रद्न्य तो सूर्यनारायण
समजावी त्या माउलीला (पृथ्वीला)
आठव बघू त्या सुभाषीताला
कालाय तस्मै नम:

मला माझीच कविता अनंताकडून ऐकून बरं वाटलं.कविता वाचून झाल्यावर अनंता मला म्हणाला,
“लाखो-कोटी वर्ष हे निसर्गाचं आयुष्य.आणि आम्हा पामरांचं आयुष्य जेमतेम शंभरीच्या आत.पण निसर्गाच्या आणि माणसाच्या आयुष्यात जगण्यात मला साम्य दिसतं.नव्हेतर निसर्गाच्या जीवनात येणारे उन्हाळे,पावसाळे,हिवाळे आपल्याही जीवनात येत असतात.

मला निसर्गाबद्दल एक भावतं ते म्हणजे,माझा जसा जीवनक्रम चालत असतो तसंच निसर्ग त्याची क्रमवार बदलत जाणारी प्रक्रिया माझ्या जीवनक्रमाशी मिळती जुळती आहे असंच जणू भासावत असतो असं मला अलीकडे वाटायला लागलं आहे.

दुसर्‍या अर्थाने बोलायचं झाल्यास,आपलं जीवन हे निसर्गासारखंच आहे.निसर्गात जसे ऋतु येतात तसे आपल्या संपूर्ण जीवनात ऋतु येतात.निसर्गाच्या प्रत्येक ऋतूत जश्या अनेक घटना घडत असतात तश्याच आपल्या जीवनातल्या येणार्‍या ऋतूतही घटना घडतच असतात.एव्हडच नव्हे तर उन्हाळा,पावसाळा, हिवाळा ह्या ऋतुंची पुनावृती जशी
निसर्गात दिसून येते तशीच काहीशी आपल्या जीवनात आनंद, दु:ख, उदासिनता यांचीही पुनावॄती होत असते”.

मी अनंताला म्हणालो,
“आपल्या लहानपणी आपण कोकणात असताना उन्हाळे,पावसाळे,हिवाळे आपल्याला त्यावेळी प्रकर्षाने जाणवायचे.आता हवामानात फरक होताना दिसतात.अर्थात काही प्रमाणात आपण मानवच त्याला कारणीभूत आहो.मला आठवतं ७ जून म्हणजे ७ जून मोसमी वारे पाऊस घऊन यायचेच.१४ जानेवारीला संक्रांत येते.आणि हिवाळा चालू व्ह्याचा.घरा घरात तीळाचे लाडू केले जायचे.उष्ण खाद्य म्हणून त्याचा वापर व्हायचा.होळीची लाकडं पेटली गेली,आणि होळ्या जळायला लागल्या की उन्हाळा यायचा.पण आता तसं काहीही दिसत नाही.मुंबईत तर बारा महिने तेरा काळ घामाच्या धारा चालूच असतात.”

माझं हे बोलणं शांतपणे ऐकून घेतल्यावर अनंता मला सांगू लागला,
“माझं लहानपण कोकणात गेलं.रखरखीत उन्हाळे मला मुळीच आवडत नव्हते.माझ्या लहानपणात उन्हाळे तेव्हडे त्रासदायक जातात असं मला भासायचं.
उन्हाळ्यात मधुनच वादळी वारे यायचे.आकाशात धुळ उडायची.वर पाहिल्यावर सर्व आकाश धुळकटलेलं दिसायचं आणि झाडांची पानं धुळीने मळलेली दिसायची.माडाची झापं,पिंपळाची पानं,बागेत फुललेल्या फुलांचे ताटवे, ह्या धुळीमुळे ताजा हिरवेगारपणा घालवून बसायची.उन्हाळ्यात गरमीने कहर व्हायचा.जीव नकोसा व्हायचा.माझं बालमन
त्रासलं जायचं.मला मनात वाटायचं की,उन्हाळ्यात निसर्ग असा भकास का व्हायचा.?पावसाळा परत येईल ना? उन्हाळा मला गुदमरून टाकायचा.

कदाचीत,माझ्या जीवनात मी निसर्गाचीच नक्कल करीत नसेन ना?हो,कदाचीत ज्या द्रुष्टीकोनातून त्याच्याकडे पहायचो आणि त्याला समजायचो त्यामुळे असेल.
आपल्या जीवनात असेच उन्हाळे येतात,मनाची चलबीचल झाली असताना,आपली वागणूक जशी चिडचीड होते जवळच्याना तसं ते भासतंपण,तसंच काहीसं निसर्गाचं माझ्या जीवनातल्या ह्या उन्हाळासारखं होत असावं.

त्यामानाने,माझ्या लहानपणी कोकणातला पावसाळा मला खूप आवडायचा.पावसाळा येण्यापूर्वी शेतकरी आपल्या शेतातली सुकून गेलेली भातासारख्या पिकाची मुळं,बरोबर सुकलेलं रानटी गवत उखडून काढण्याच्या कामात गुंतलेला असतो म्हणजेच शेताची मशागत करीत असतो.रखरखीत उन्हाळ्यातच तो शेतकरी जमीन नांगरून तयार ठेवत असतो.आणि पावसाची वाट पहात असतो. एखाद्या सुंदरीने परसातल्या खोपट्यात आंघोळ करून-अंग भिजवून-पळत पळत अंगावरचं बोंदर संभाळत घरात येऊ पहावं तसं मला, त्यावेळच्या माझ्या किशोर वयात, येणार्‍या पहिल्या पावसाचं आगमन वाटायचं.मन प्रसन्न व्हायचं,पण लगेचच मनात हुरहुरीची प्रचंड ठिणगी पडायची की पुन्हा उन्हाळा येणारच आहे.

जसा मला निसर्गाचा उन्हाळा नकोसा व्हायचा तसाच उल्हासित नसलेला माझ्या जीवनातला हिस्सा मला नकोसा व्हायचा.मला मीच समजवायचा प्रयत्न करायचो की,मला जसा उन्हाळा आवडत नसायचा तसंच कुणाला तरी त्यांच्या आयुष्यातले हे उन्हाळे आवडत नसावेत,अगदी मी म्हणतो तसे माझ्या जीवनात येतात तसे.

माझ्या जीवनातले उन्हाळे,मी बाह्य जगापासून छपविण्यासाठी आटोकाट प्रयत्न केले. अनुभवहीनता, अनिश्चीत जाणीवा,आणि उत्पन्न होणारी जरब ह्या गोष्टी माझ्या जीवनातल्या उन्हाळ्यात प्रकर्षाने यायचे.

झाड उगवण्याच्या सुरवातीला कोवळी पालवी फुटत असताना खडबडीत फांद्या जशा कोमल होतात तसंच काहीसं सुरवातीचं माझं जीवन सुकर होतं.माझ्या भावनांचा उघडपणा सहज सहज दिसू नये म्हणून मी त्यावर आवरण टाकण्याचा आटोकाट प्रयत्न करायचो. माझा तीव्र एकाकीपणा इतराना दिसून येऊ नये म्हणून माझं मीच काहीतरी भलबूरं करावं असा मनात येणारा विचार मी दूर करण्याचा प्रयत्न करायचो.अर्थात माझी एव्हडी खात्री होती की माझी ती परिस्थिती कुणालाही पहाविशी वाटत नसावी.

शाळेत असताना आम्हाला चित्रकलेचा तास असायचा.चित्रातून बोली ऐकायला यायची.दुसर्‍या शब्दात सांगायचं झालं तर चित्र बोलकं असतं.माझ्या भोवताली मी ज्या घटना पाहयचो त्या जणू निसर्गाने चितारल्या आहेत असं समजून बघायचो.त्याही बोलक्या असायच्या.त्या प्रकटीकरणाकडे मी चटकन गृहीत धरुन पहात नव्हतो.निसर्गाकडे ही द्रुष्टी
ठेवून पहात राहिल्यावर मला आश्चर्य वाटायचं की,माझ्या जीवनातसुद्धा आशा आकांक्षा उभारून यायच्या.अगदी माझ्या आयुष्याच्या उन्हाळ्यातसुद्धा रंग उजळून यायचे आणि दिसायला लागायचे.कदाचीत असेच आणखी काही माझ्यात उजळलेले रंग पहाण्याजोगे असायचे.

असाच दुपारचा एकदा मी डोंगराच्या कडेकडेने भटकत जात होतो तेव्हा जे उन मला भासत होतं त्या उन्हाने मला जणू आठवण करून दिली होती की उन्हाळा अजून संपायचा आहे.आंबा,काजुची झाडं त्या कडक उन्हाळ्यात आपलं जीवन संभाळून होती,त्याचं उघड दर्शन पिवळ्या जर्द झालेल्या आंब्याच्या फळातून आणि रंगीबेरंगी काजूच्या
फळातून,बोंडूतून,साक्ष देत होतं.उन्हं कमी कमी होत असताना दिवस संपत आहे याची जाणीव व्हायची ती सुद्धा ह्याच झाडांच्या लांबच लांब पडणार्‍या सावलीतून प्रदर्शीत व्हायची.

निसर्ग स्वतःचा अपक्वपणा लपवून ठेवीत नाही.काही हिस्से वाईटआहेत,धोकादायक आहेत आणि म्हणून ते दिसूनयेत म्हणून त्यांना दूर लोटून देत नाही. बहुदा,मलाही माझ्या जीवनाचे खडबडीत झालेले कंगोरे,माझ्या आयुष्यात आलेले उन्हाळे लपवून ठेवावे लागू नयेत.ह्यामुळे,माझ्यात मनुष्यत्व आहे ह्याचा मला पुरावा देता येईल.”

अनंता मला हे सर्व सांगत असताना आणि मी ते ऐकत असताना मी त्याच्याकडे निरखून पहात होतो.खूप दिवसानी आपल्या मनातले विचार प्रकट झाल्यामुळे आणि मी ते ध्यान देऊन ऐकल्यामुळे त्याच्या चेहर्‍यावर समाधानी दिसत होती.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

वळत रहावे जिथ पर्यंत आपण गोल फिरून परत योग्य जागी येऊ.

“प्रथमच गोव्याचा समुद्र पाहिल्यावर माझा मुलगा मला विचारू लागला,
“बाबा,आपल्या किती गंगा नद्या सामावल्या म्हणजे हा एक गोव्याचा समुद्र होईल?”… इति पांडे

माझा एक सहकारी दिल्लीत असायचा.मी कधी ऑफीसच्या कामाला दिल्लीत गेलो तर मंगल पांडेला भेटल्याशिवाय जायचो नाही.पांडे दिल्ली सोडून कधी कुठे गेलाच नाही.नव्हेतर त्याला आवश्यकही वाटलं नाही.पण दोन महिनापूर्वी त्याला ऑफीसनेच काही कामाला गोव्याला पाठवलं होतं.तो आपल्या मुलाला आणि बायकोला बरोबर घेऊन गेला होता.कारण त्याला,त्यांना गोव्याचा समुद्र दाखवायचा होता.

मला म्हणाला,
“माझा मुलगा,माझी बायको आणि मी दोन महिन्यापूर्वी गोव्याला गेलो होतो.आम्ही समुद्र कधीच पाहिला नव्हता.ह्यावेळच्या उन्हाळ्याच्या सुट्टीत नक्कीच गोव्याला जायचं ठरवलं होतं.
प्रथमच गोव्याचा समुद्र पाहिल्यावर माझा मुलगा मला विचारू लागला,
“बाबा,आपल्या किती गंगा नद्या सामावल्या म्हणजे हा एक गोव्याचा समुद्र होईल?”
माझ्या चटकन लक्षात आलं की,असा प्रश्न विचारून त्याला गंगा,जी सर्वात मोठी नदी त्याने पाहिली होती ती,आणि गोव्याचा समुद्र ह्याचा आवाका,धारण-शक्ति शोधून काढण्याच्या त्याला प्रयत्न करायचा होता.

गंगा नदीत जेव्हा आम्ही होडी घेऊन जायचो,त्यावेळी त्याच होडीत आणखी बरेच लोक आमच्याबरोबर सहलीला यायचे.अगदी गंगा नदीच्या मध्यावर आम्ही सहल करायचो.होडीतून प्रवास करण्यापूर्वी,आम्ही, नदीच्या किनार्‍याने फिरताना,किनार्‍याला काही लोक नदीतले मासे पकडत असताना पाहिले.आकाशात वर पाहिल्यावर बरेच असे
पक्षी घिरट्या घालताना दिसायचे.कदाचीत एखादा मासा किनार्‍यावर पडलेला दिसल्यास तो उचलून नेण्याच्या तयारीत असायचे.नदीच्या किनार्‍यावर साप पाहिले होते,कासवं पाहिली होती.

मी पांडेला म्हणालो,
“गोव्याच्या समुद्राच्या बीचवर तुला असलं काही दिसणार नाही.”

मला म्हणाला,
“गोव्याच्या समुद्राच्या बीचवरून फिरताना आम्हाला फक्त मासेमारी होत असलेली दिसली.बरेच कोळी जाळी टाकून मासे पकडत होते.नको असलेल्या मास्यांचा किनार्‍यावर खच पडला होता.आणि ते मासे खाण्यासाठी असंख्य पक्षी आकाशात उडतहोते,बरीच किलबील करीत होते.
नंतर आम्ही एका जहाज-वजा-बोटीत बसून समुद्राची सफर करायला निघालो.मध्य समुद्रात गेल्यावर मी जरा माझ्या आराम खुर्चीवर पाठ टेकून आकाशाकडे,स्वर्गाकडे, पहात राहिलो.नीळ्याभोर आकाशात एक पिटूकलं विमान उडताना माझ्या नजरेला दिसलं.त्या विमानातले लोकसुद्धा आमच्याबरोबर प्रवास करीत होते.पण ते लोक कदाचीत आम्हाला बारकाईने पाहू शकत नसावेत.आमच्यासारखेच प्रवासात ते इकडून तिकडे जात होते फक्त फरक एव्हडाच की ते वरून खाली येणार होते.”

पांडेची ही एक शैली आहे.तो एकदा का स्वस्थचित्ततेचा आधार घेऊ लागला की,मग तो आपल्या मनात आलेले सांगायला मागेपुढे पाहत नाही.

मला पुढे म्हणाला,
“अक्षरश: आमचा दोघांचा दोन पातळीवर प्रवास चालला होता.आम्ही समुद्राच्या लाटांवर प्रवास करीत होतो तर त्यांचा हवेतल्या लाटांवरचा प्रवास होता.
असं असुनही आम्ही एकाच जीवनाचा हिस्सा होतो.पक्षी,मासे,साप,कासव वगैर पण एकाच जीवनाचे हिस्से समजून जगत आहेत.मला वाटतं,प्रत्येक जीवन हे खास ज्याचं त्याचंच असतं असं आपल्या मनात वाटत असतं.त्या त्या जीवनावरच्या सर्व गोष्टीवर ध्यान दिलेलं असतं, काहीही विफल झालेलं नसतं,चित्रगुप्ताने जसं लिहून ठेवलेलं आहे
तसंच होत असतं.विमानातल्या त्या लोकांची स्वप्नं आणि तीन विश्व पारकरून त्याच्या पलीकडून मला दिसणारी ती लुकलुकणारी ब्रम्हंडातली चांदणीपण त्यातलीच असावी.

त्या प्रशांत समुद्रात असा एकाग्र चित्त ठेवून मी विचार करू लागलो तेव्हा मला नाही नाही ते आठवायला लागलं.
हे सर्व कसं घडत असतं?माझ्या विचाराच्या आवाक्याबाहेरचं आहे.पण एक मात्र खरं की,त्यामुळे ह्या अस्तित्वाच्या उगमस्थानाच्या चम्तकाराचा विचार जास्त जास्त गहन होत जातो.जीवनाचा प्रारंभही तेव्हडाच गहन असावा. धर्माचे खंदे त्यामुळेच धर्म-निंदकात आणि सदाचारणी लोकात दुफळी माजवतात.ते काय करीत आहेत ते त्यानांच कळत
नसावं.

सर्व मनुष्यजात एकच आहे.कारण ते नैसर्गीक आहे.नातेसंबंधांचं प्रसारण खरं म्हणजे विश्वाच्या मध्य-बिंदू पासून होतं.कारण विश्वकर्म्यानेच ते नातं प्रारंभापासून निवडलं असावं.नातेसंबंधांची,व्याख्याचमुळी मुक्त प्रसारण अशी आहे.हा नातेसंबंध जरीकधी अप्रिय झाला तरी नेहमीच विकसित होणारा असतो.कारण मला वाटतं नातेसंबंध हे दिमाख दाखवण्यासाठी नसतात.ते त्याहूनही संपन्न असतात.ते एकप्रकारचं नृत्य असतं,मात्र ते दिमाख विरहीत नृत्य असतं असं म्हणावं लागेल.

मी उडत असलेल्या त्या विमानाविषयी बोलत होतो त्यात कदाचीत सैनीकही असतील.ते सैनीक करीत असलेला त्याग स्प्रुहणीय आहे.त्या आराम खुर्चीवर बसून आकाशाकडे टक लावून पहात असताना माझ्या मनात जे काही विचार आले,त्यावरून मी तरी माझ्या मनाची खात्री केली आहे की,आपण सर्व प्राणीमात्र एकमेकाला जोडलेले आहोत.

नृत्यकलेत जशी आपण पाऊलं उचलून नृत्याची निर्मिती करतो,तसंच काहीसं,जीवनात पुढे,मागे,आजुबाजूला पावलं टाकत जीवन-नृत्य करीत रहाणं आवश्यक आहे.तसंच वळत रहावं जिथ पर्यंत आपण गोल फिरून परत योग्य जागी येऊ.तो विश्वकर्ता आपल्याकडून निदान तशी अपेक्षा करीत असावा”.
इतकं बोलून झाल्यावर,मंगल पांडे माझ्याकडे नेहमीच्या अविर्भावात बघत होता.

मी त्याला माझे दोन हात जोडून नमस्कार करून म्हणालो,
“पांडेजी,गोव्याचा समुद्र पहायला गेला होतास की,ब्रम्हांडाचा समुद्र? पण हरकत नाही.चार गोष्टी तुझ्याकडून शिकलो”

“कसचं,कसचं” म्हणत, त्याने माझा निरोप घेतला.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

उन्हात वाळत असलेले कपडे पहाण्यातली मौज.

“तेव्हड्यात आमच्या शेजारच्या आजीबाई आपल्या घरातून बाहेर येऊन मला सांगू लागल्या की,तसं न केलेलं बरं.कारण म्हणे तिचा नातू परदेशाहून आला आहे आणि त्याला हे असं घराबाहेर प्रदर्शन आवडत नाही”…इति ज्योतीबाई.

ज्योती फार पुर्वी एका अशा शेजारात रहायची की,तिने जर का आपले ओले कपडे उदा.गोधड्या,चादरी,धोपटी वगैरे वईवर वाळत घालायचा प्रयत्न केला की तिच्या ह्या शेजार्‍याकडून नाक मुरडलं जायचं.ज्योतीच्या लहानपणी आपल्या आईला मदत करण्याच्या उद्देशाने तिने कपडे धुऊन,पिळून उन्हात वाळत घालायला दिले की ते बाहेर उन्हात वाळत घालायला ज्योतीला आनंद व्हायचा.हा तिचा लहानपणचा आनंदच तो शेजारी हूसकवून घ्यायचा आणि आणि तेच नक्की ज्योतीला आवडत नव्हतं.तिला मनात वाटायचं जणू तिचं स्वतःच स्वातंत्र्यच कोणी तरी हिसकावून घेत आहे.

ज्योती आणि तिचा नवरा भाई हे नेहमी, काही वर्ष तर काही महिने,गावोगावी रहायला जायचे.भाईची नोकरी गावोगाव फिरण्य़ाची होती.नेहमीच त्यांच्या बदल्या व्हायच्या.
एका गावात त्यांनी घर घेतलं होतं.पण त्यांना त्यांचा शेजार आवडेनासा झाला.

ज्योती मला म्हणाली,
“मला आठवतं,एका स्वच्छ उन्हाच्या दिवशी,ते उन्हाळ्याचे दिवस होते,आमच्या घराच्या मागे अगदी मजबूत अशी कडक बांबूंच्या सहाय्याने तयार केलेल्या अशा वईवर मी काही लांबरूंद गोधड्या,आणि काही सफेद रंगाच्या चादरी आणि कोल्हापूरी पांघरायच्या चादरी स्वच्छ धुऊन वाळत टाकायला गेले.तेव्हड्यात आमच्या शेजारच्या आजीबाई
आपल्या घरातून बाहेर येऊन मला सांगू लागल्या की,तसं न केलेलं बरं.कारण म्हणे तिचा नातू परदेशाहून आला आहे आणि त्याला हे असं घराबाहेर प्रदर्शन आवडत नाही.ते ऐकून मी तशीच उठले आणि माझ्या नवर्‍याला जाऊन म्हणाले की,आपल्याला हे घर सोडून दुसरीकडे जावं लागणार.त्याने आश्चर्य करून असं का ते विचारलं.मी त्याला
लगेचच सांगीतलं की,आपल्या बाहेरच्या वईवर मला हवे ते ओले कपडे वाळत घालता येत नसतील तर काय इकडे राहून उपयोग? माझ्या नवर्‍याने आणखी आश्चर्य दाखवण्य़ापूर्वीच मी त्याला सांगून टाकलं की,माझ्या लहानपणाच्या स्मृतींचा बट्याबोळ इथे राहून होतोय.

मी जरा कुतूहलाने ज्योतीला विचारलं,
“ओले कपडे बाहेर वाळत घालायला आणि वाळत असताना पहाताना मिळणारा आनंद कशामुळे तुला भासत होता?”

मला ज्योती म्हणाली,
“तुम्ही मुळ मुद्द्यालाच हात घातलाय.मी तुम्हाला सवित्सर सांगते.
मला माझ्या लहाणपणाचं आठवतं,प्रत्येक शनिवारी माझी आई एक कामाची यादी बनवायची.त्यावर कामं लिहून ठेवलेली असायची.आमच्या कुटूंबातल्या काम करण्यालायक सगळ्या जणाना कामाची जबाबदारी माझी आई वाटून द्यायची.ह्या आठवड्यात ज्याला जे काम मिळायचं ते दुसर्‍या आठवड्यात फिरून दुसर्‍याला मिळायचं.अशी ही कामं
गोल चक्रात फिरायची.आम्ही एकूण सहा भावंड.त्यावेळच्या जमान्यात घरोघरी पाच सहा भावंड असायची.इतस्थ: पडलेली, खेळणी-वजा-कचरा, एका मोठ्या भावंडाला खेळणी नीट जाग्यावर ठेवण्याचं काम असायचं. आमच्यातल्या सगळ्यात लहान भावंडासाठी दुधाची बाटली त्याच्या तोंडात देण्यापासून ते त्याच्या मुताचा लंगोट बदलण्यापर्यंतच काम दुसर्‍या कुणाला तरी असायचं.
आम्हा भावंडामधे बरेचदा करार व्हायचे.आणि मी ते करार युनोच्या करारापेक्षा जास्त खिचकट करायचे.एखाद्या भावंडाच्या भांडी साफ करण्याच्या कामाच्या बदल्यात माझी, आमच्या दोन बैलाच्या सारवट गाडीतली,फुढची सीट देऊ करायचं वचन द्यायचे.ते वचन मी पाळल्याबद्दल माझं भावंड मला ग्लुकोझ बिस्कीटाचा पुडा द्यायचं.

उन्हाळा सुरू झाला की मी धुतलेले कपडे बाहेर वाळत घालायची आणि वाळून आल्यावर घरात आणायची. बालदीतल्या धुतलेल्या ओल्या कपड्यांचा येणारा वास मला आवडायचा.बाहेरच्या दोरीवर कपडे चिमटे लावून टांगत ठेवायला किंवा जड कपडे वईवर वाळत टाकायला मला खूप आवडायचं.जीन,टुवाल,चादर टांगायला थोडा विचार करून काम करावं लागायचं नाहीपेक्षा कपड्याच्या ओझ्यामुळे लवलेल्या दोरीवरून ते कपडे खाली जमीनीवर लोळत रहायचे.ओले असल्याने खालची माती लागायची.तसं पाहिलं तर कटकटीचं आणि जबाबदारीचं हे काम असायचं. पायातले सॉक्स दोरीच्या पिळात टांगून ठेवायला युक्ति-कौश्यल्य लागायचं.

आमच्या घराच्या आत,कोकणात ज्याला झींगुर किंवा सिकाडा असं म्हणतात अशा, किटकाने आवाज काढलेलं ऐकायला यायचं.पण मी जर घराबाहेर गेले तर अशा किटकांची,फोलपटं म्हणजेच टरफलं फक्त बघायला मिळायची. ह्या दिवसात मला असंही पाहिल्याचं आठवतं की,घराच्या बाहेर आल्यावर बागेत मोगरा आणि जुईचे वेल
दिसायचे आणि त्या वेली फुलांनी पुर्ण भरून फुललेल्या दिसायच्या.एक प्रकारचे पक्षी रंगाने काळे असले तरी उन्हात त्यांचा रंग नीळा कसा उठून दिसायचा.जास्त करून त्यांच्या शेपटीचा भाग तसा दिसायचा.घराच्या बाहेर जगण्यासाठी काही किटक बाहेर आणखी गरम होण्याची प्रतिक्षा करायचे.

माझा नवरा निवृत्त झाल्यानंतर आम्ही आता एका नवीन गावात घर घेतलं आहे.माझी नातवंडसुद्धा आमच्याकडे रहायला येतात.ह्या घराच्या आजुबाजूला जी आमची म्हणून जागा आहे तिथे आम्हाला काय हवं ते आम्ही करू शकतो अशी मुभा आहे.शेजार्‍या-पाजार्‍यांना आमच्या जागेवर काहीही टिका करण्याचा हक्क नाही.खरं म्हणजे आमच्या स्वयंपाक घराच्या खिडीकीतून बाहेर शेजार्‍याच्या कुंपणात कुतूहलने जर पाहिलं तर,गाडीचे मोडके-तोडके भाग,मोडक्या खिडक्यांचे सापळे,अलीकडेच आलेल्या पावसाने, चिखल केलेल्या जागेत रुतून पडलेले काही गाडीचे टायर्स, असल्या गोष्टी उघड उघड दिसतात.पण मी कबूल करते की माझं त्यावर काहीही म्हणणं नाही.मी मानते माझ्या शेजार्‍याच्या कुंपणात काय पडलंय त्यावर टिका करायला मला हक्क मुळीच नाही.एखाद्याच्या खासगी मालमत्तेवर आपल्या नजरेला कसं दिसावं म्हणून विधिबद्धता आपण आणणं म्हणजे जणू एखाद्याच्या स्त्रीवर तिने बुरखाच वापरला पाहिजे असं बंधंन आणल्यासार होईल.

अलीकडे मी माझ्या मुलीच्या घरात हवा आणि जागा बदल म्हणून रहायला गेले होते.त्यावेळची गंम्मत मी तुम्हाला सांगते.
त्याचं काय झालं,मुलीसकट ती सर्व मंडळी कुठेतरी बाहेर कार्यक्रमाला गेली होती.माझ्या मुलीकडे कपड्यासाठी वॉशर आणि कपडे सुकविण्यासाठी ड्रायर आहे.
मी एकटीच घरी असल्याने माझा वेळ जात नव्हता.म्हणून ड्रायरमधे सुकलेले कपडे काढून त्यांच्या घड्या करायचे ठरवलं.पण माझ्या चटकन लक्षात आलं की ह्या कामात काही मजा येत नाही.उन्हात वाळलेल्या कपड्याची त्यात गंम्मत नव्हती.काळे-नीळे आणि सफेद-गोरे असे ते कपडे वेगळे-वेगळे करून वर नेले.जणू काही अमेरिकेच्या चर्चमधे पूर्वी काळ्या गोर्‍यांना वेगवेगळे करायचे तसे.
पण ह्या अशा पद्धतीने सुकलेल्या कपडुयांच्या घड्या घालण्याच्या प्रक्रियेमधे आणि उन्हात सुकलेलल्या कपड्यांच्या घड्या घालण्याच्या प्रक्रियेसारखी मला मजा आणता येत नव्हती.

शेवटी काय?,एखाद्याचा राजवाडा एखाद्याला असा वाटावा की,तो हवं असल्यास त्याच्या खिडकीतून हवं ते तो बघेल.मग बाहेर एखाद्या जुन्या खटार्‍याचं चाक पडलेलं त्याला दिसेल किंवा आणखी काही.पण मी मात्र माझ्या ह्या नवीन घरात ठरवलंय की,जसं म्हणतात “शेवटी सुखाने….”, तसं काहीसं माझ्या कुंपणाच्या आत मला माझा आत्मा आणि माझं शरिर एकवटून माझ्यासाठी रोज उन्हात कपडे वाळत घालण्यासाठी लांबच लांब दोरखंड आणि निसर्ड्या गाठीने वाळत घालण्यासाठी बांधलेले कपडे दिसायला हवेत.”

ज्योती आणि तिचा नवरा भाई,एका लग्न-सोहळ्यात अलीकडेच मला भेटले होते.
फार पूर्वी मी कोकणात गेलो की ज्योतीकडे जमल्यास जाऊन यायचो.
मी दोघांनाही ह्यावेळी माझ्या घरी जेवायला यायचं आमंत्रण दिलं होतं.ते त्यदिवशी माझ्या घरी आले असताना आमच्या वरील गप्पा झाल्या.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)