माझ्या भूताला माझे धन्यवाद.

“मी भूताना आता मानू लागली.जेव्हा मला हवं त्यावेळी ते नेहमीच माझ्या जवळ असतं.”

“लेखिका सौ.मालती मुकुंद प्रभू”
असं लेखाच्या खाली नांव असलेला एक लेख मी अलीकडेच एका लोकल मासिकात वाचला.गोष्ट भूताची होती.आणि वातावरण आणि परिसर कोकणातला होता.
कोकणात भूताखेताच्या,देवचाराच्या,संबंधी,खवीसाच्या आणि मुंज्याच्या गोष्टीना तोटा नाही. फार पूर्वी कुणावरही अन्याय झाल्यावर तो अन्याय सहनशिलतेच्या मर्यादा ओलांडून गेला की त्याची परिणीती शेवटी जीव देण्यात व्हायची.बहुदा हे अन्याय बालविधवेवर,नव्या लग्न करून आलेल्या सूनेवर,”वेडसर” म्हणून आपआपसात ठरवलेल्या एखाद्या ऐन तारूण्यातल्या मुलावर किंवा मुलीवर आणि सरतेशेवटी म्हातारपणाला कंटाळून जीव नकोसा झालेल्या बाईवर किंवा बुवावर व्हायचे.तसंच जीव देण्याचं सोपं आणि इनस्टंट साधन म्हणजे खोल विहीर असायची.बरेच वेळा ही विहीर पडीक परिस्थितीतली असायची.कधी कुणी त्या विहिरीतल्या पाण्याचा वर्षानुवर्षे वापर केलेला नसायचा.पाण्यात जवळपासच्या झाडांचा पालापाचोळा पडायचा आणि पाण्याला दुर्गंधी असायची.कीर्र रानातली ही विहीर अशा ह्या पीडीत लोकांना जीवाचा शेवट करायला उपयुक्त वाटली तर नवल नाही.पु.लं.नी आपल्या लेखनात कोकण्यातल्या भुताखेताच्या गोष्टींवर सुंदर विचार लिहिले आहेत.

हे सगळं लिहिण्याचं कारण की,वर उल्लेख केलेली लेखिका ही माझी सख्खी मामेबहिण आहे हे मला अलीकडेच कळलं.आणि ते सुद्धा योगायोगानेच कळलं.
मालतीने लिहिलेली एक भूतावरची गोष्ट मी वाचत होतो.गोष्टीतलं सर्व वातावरण माझ्या आजोळचं होतं.एव्हडंच नाही तर त्या गोष्टीतली पात्रं आणि घटना माझ्या स्मृतीशी जूळत होत्या. एका पुस्तकपंढरीच्या मेळाव्यात माझी आणि मालतीची गाठ पडली.तिचं पुस्तक विकत घेणार्‍याच्या पुस्तकाच्या कॉपीवर ती सही देत होती.

 
खूप वर्षानी मी तिला पाहत होतो.दुडत्या अंगाची, सोन्याच्या बांगड्यानी दोन्ही हात भरलेले, मोठ्ठं कपाळावर कुंकू लावलेली,सुबक ठेंगणी,हिरवी पैठणी नेसलेली,गोरी पिठ्ठं बाईला बघून ही मालूच असावी असं माझ्या मनात आलं.आणि ते खरं ठरलं.
मग काय विचारता?रेवडीवाल्याला गंडेरीवाला भेटल्यासारखं झालं.वेळ काढून मी तिच्या घरी एकदा गेलो.आणि मग गप्पांना सुमारच राहिला नाही. आजोळच्या बालपणातल्या आठवणीत राहिलेल्या प्रसंगाना चर्चेत आणायला उतच आला.
मी मालूला विचारलं,
“तू केव्हा पासून भूतावर विश्वास ठेवायला लागलीस?”
“मी कधीच भूताखेतावर विश्वास ठेवला नव्हता.पण मला त्यांच्याशी बोलायला शिकवलं गेलं होतं.माझी आई मला नेहमी आठवण करून द्यायची, की मला ती देणगी आहे.
हे सर्व उदयाला आलं जेव्हा मी चार वर्षाची होते तेव्हा एकदा माझ्या आईकडे मी एक खोटं बोलले होते.
 त्याचा संदर्भ सांगायचा झाल्यास,माझ्या आईच्या ध्यानात ती घटना होती.मी एक दिवशी रात्री झोपायला जायला तयार नव्हती.मी आईला म्हणाले की आपल्या न्हाणीघरात भूत आहे.
माझ्या आईला हे ऐकून हर्षच झाला.तिला वाटलं की मी भूतांबद्दल गोष्टी सांगणारं त्याचं एक माध्यम आहे.
त्यानंतर कधीही अकल्पीत असं काही झालं की आई मला विचारायचीच.एकदम अचानक वार्‍याची झुळूक आली किंवा एखादं शिंक्यावर ठेवलेलं भांडं अचानक पडलं की आई मला म्हणायची,
“ती तिथे आहे!”
ती म्हणजे माझी चुलत आजी.
मी जेव्हा अगदी लहान होते तेव्हा मला आईने सांगितलं होतं की माझ्या चुलत आजीने विहिरीत उडी मारून जीव दिला होता.तिला मुल नव्हतं आणि आमची पंजी-म्हणजे तिची सासू -तिला खूप छळायची.माझी आई तेव्हा दहाएक वर्षाची होती.आणि तिने ही घटना डोळ्याने पाहिली होती.”
मी मालूला म्हणालो,
” मला हे आठवतं.तुझ्याच आईने मलाही ही गोष्ट सांगितली होती.मला वाटतं तुझ्या आईवर त्या घटनेचा जबर परिणाम झाला असावा.”
“अगदी बरोबर आहे तुझं म्हणणं.पुढे तर ऐक”
असं म्हणत मालू रंगात येऊन पुढे सांगू लागली,
“मी ज्यावेळी सोळावर्षाची झाले त्यावेळी माझ्या थोरल्या भावाला भ्रम झाला होता.मला आठवतं माझी आई माझ्या हातापाया पडून मला सांगायची की चुलत आजीला सांग की भावाला बरं कर.माझा भाऊ काही वर्षानी वारला आणि त्यानंतर माझी आई त्याच्याशी बोलायला मला सांगायची.मला आठवतं मी त्यावेळी तिला विरोध करून म्हणायचे,
“मला माहित नाही कसं (बोलायचं)”
माझी सख्खी आजी त्यानंतर सहा महिन्यानी वारली.माझी आई माझ्या खणपटीलाच लागली.तिला हवं होतं ऐकायला की माझी आजी-म्हणजे तिची आई-शेवट पर्यंत तिच्यावर-आईवर- प्रेम करायची.
तिला हवं असलेलं उत्तर मी तिला सूचित करायची,मी म्हणायची,
“होय नेहमीच (म्हणायची)”
“पण अजून तू मला माझ्या प्रश्नाचं उत्तर दिलं नाहीस”
अशी मी तिला परत आठवण करून दिल्यावर मालू म्हणाली,
“तेच तर मी तुला सांगणार आहे.
अलीकडे मी काल्पनीक कथा लिहायला लागल्या पासून एकदा मी एक गोष्ट एका बाईची लिहिली होती.तिने विहीरीत उडी घेतली होती. नवर्‍याच्या जाचाला कंटाळून तिने कसा जीव दिला ही ती गोष्ट होती.माझ्या आईने ती गोष्ट वाचल्यावर तिच्या डोळ्यात पाणी आलं.
आता माझ्या आईला खरं ते कळलं.माझी चुलत आजी माझ्याशी बोलून तिने मला ही खरी गोष्ट सांगितली असं तिला वाटायला लागलं.
“नाहितर माझी चुलत आजी अपघाताने न मरता जीव देऊन मेली हे तुला कसं कळलं असतं?”आईने मला विचारलं होतं.
“ती इथेच आहे” असं ती वर म्हणाली.
मी तिला शपथ घेऊन सांगतलं,
“मला ठाऊक नाही.”
नंतर काही वर्ष आणखी काही अवांतर घडलेल्या गोष्टींचं स्पष्टीकरण माझ्या लेखनात येत गेलं.हे माझ्याहून मला माहित नसावं.उदा.जागा,आणखी एखादी व्यक्ती,एखादं गाणं वगैरे. भूतांच्या गोष्टीत काही संकेत एव्हडे विपुल असायचे की कधी कधी मला माझंच हंसू यायचं. माझ्या नशिबाचे मी आभार मानण्यापेक्षा मी माझ्या भूतांचेच आभार मानायचे.”

मी मालूला परत म्हणालो,
“पण तू खरंच भूतावर विश्वास ठेवतेस का?”
परत,परत तोच प्रश्न मी विचारला हे पाहून मालू हंसत हंसत मला म्हणाली,
“पांच वर्षापूर्वी मी खरोखरंच एक भूत पाहिलं.आणि ते माझ्याशी बोललं पण.
ती माझी आई होती.प्रत्यक्षापेक्षा तिचं डोकं दसपट मोठं होतं. आणि ते चमकदार प्रकाशासारखं स्पंदन करणारं थ्री-डायमेन्शल चलचित्र होतं.मी आश्चर्यचकीत झालेली पाहून माझी आई मला हंसत होती.ती माझ्या अगदी समिप आली.माझ्या छातीत एखादा गुद्दा मारल्यासारखं मला वाटलं.माझ्या फुफ्फुसातला श्वास निघून जाऊन काहीतरी सुनिश्चित गोष्टीने माझी छाती भरली होती.त्यात प्रेम होतंच आणखी शांती आणि आनंद होता.आणि त्यामुळे प्रेम शांती आणि आनंद हे सगळं सारखंच आहे असा माझा समज झाला.
आनंद प्रेमातून मिळतो,शांती प्रेमातून मिळते.
पुढे ऐक,माझी आई काय म्हणाली,
“आता तुला माहित झालं!”
माझी आई त्यावेळी मला म्हणाली.
मी भूताना आता मानू लागली.जेव्हा मला हवं त्यावेळी ते नेहमीच माझ्या जवळ असतं. माझी आई, माझी चुलत आजी,माझी भूतं.”
मालतीचं हे सर्व स्पष्टीकरण ऐकून मी तिला म्हणालो,
“तू काही म्हण.कोकणातलं त्यावेळचं वातावरण भूताना पोषक होतं.ते मोठे मोठे पिंपळ,आणि वार्‍याने सळसळणारी त्यांची पानं.लाजाळूची झुडपं आणि स्पर्श झाल्यावर ती चटकन मिटणारी त्या पानांची धडपड.उंच माडाच्या वरल्या टवशीवर माडी साठी बांधून ठेवलेली ती मातीची मडकी माणसाच्या डोक्यासारखी भासून त्याला कुणी तरी म्हणायचं की संतापून भूत माडावर चढून बसलंय.आमावस्येच्या रात्री वडाच्या मोठ्या मोठ्या एका झाडातून दुसर्‍या झाडात जळत जाणारी चुडताची पेड, असली खरी किंवा कुणी सांगितल्यामुळे खरी वाटणारी दृश्य पाहून आणि आता आठवून तुझ्या सारख्या लेखिकेला भूतांच्या गोष्टी लिहायला चांगलच खुराक सापडलं असं म्हणायला पाहिजे.”
माझं म्हणणं मालूला पटलं असं वाटलं.

 
श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)
shrikrishnas@gmail.com

Advertisements

2 Comments

  1. आरती
    Posted ऑगस्ट 10, 2009 at 12:36 सकाळी | Permalink

    तुमची भाषा फार सदोष वाटते.. उदा..मी कधीच भूताखेतावर विश्वास ठेवला नव्हता.पण मला त्यांच्याशी बोलायला शिकवलं गेलं होतं.माझी आई मला नेहमी आठवण करून द्यायची, की मला ती देणगी आहे.
    किंवा….

    आणि ते चमकदार प्रकाशासारखं स्पंदन करणारं थ्री-डायमेन्शल चलचित्र होतं.मी आश्चर्यचकीत झालेली पाहून माझी आई मला हंसत होती.ती माझ्या अगदी समिप आली.माझ्या छातीत एखादा गुद्दा मारल्यासारखं मला वाटलं.माझ्या फुफ्फुसातला श्वास निघून जाऊन काहीतरी सुनिश्चित गोष्टीने माझी छाती भरली होती.त्यात प्रेम होतंच आणखी शांती आणि आनंद होता.आणि त्यामुळे प्रेम शांती आणि आनंद हे सगळं सारखंच आहे असा माझा समज झाला.

    कुठलातरी अनुवाद असावा असं…
    आणि मालती ची आई म्हणजे तुमची मामी असणार…मग तुमच्या आजोळच्या घरी मामीच्या चुलती चे भूत कसे काय असेल?
    उगीच काहीही अतार्किक (आणि सदोष) लिहण्यात काय अर्थ?

    • Posted ऑगस्ट 10, 2009 at 12:29 pm | Permalink

      नमस्कार आरती,
      आपल्या प्रतिक्रियेबद्दल आभार.मी आपण केलेल्या प्रतिक्रियेवर आणि शाशंकतेवर माझ्या कडून प्रामिणीक उत्तर देण्याचा प्रयत्न करतो.
      “तुमची भाषा फार सदोष वाटते.. ” असं म्हणून
      त्यासाठी आपण दिलेल्या उदा.मधून जरा विस्ताराने लिहिलं असतं तर बरं झालं असतं.
      चार वर्षाच्या मालतीला “बोलायला शिकवलं गेलं होतं” असं मालतीच म्हणते. आता मोठी झाल्यावर तिला स्वतंत्र मत असल्याने “मी कधीच भूताखेतावर विश्वास
      ठेवला नव्हता.”असं ती म्हणते.ह्यात जर सदोष भाषा काय आहे ते आपण सांगावे.
      “माझी आई मला नेहमी आठवण करून द्यायची, की मला ती देणगी आहे.”
      त्या जमान्यातल्या तिच्या आईवर भूताखेतांचा पगडा जबर होता,नव्हे तर तिच्या,म्हणजे मालतीच्या आईच्या वयाच्या त्यावेळच्या बर्‍याच मुलींना तसं भुताबद्दल वाटणं स्वाभाविक आहे असं आपल्याला नाही का वाटत?
      “आणि ते चमकदार ……..असा माझा समज झाला.”
      ह्या प्यारा मधलं लेखन आपल्याला “कुठलातरी अनुवाद असावा असं……” असं का वाटावं.?
      एव्हडं पण मला मुळात लिहिता येत नसावं असं आपल्याला का वाटावं?
      हे ते लेखन पुलं.च होतं की आणखी कुणाचं होतं,वपुं.च होतं असा मी संदर्भ दिला असता तर ते लेखन त्यांचंच असावं हे केवळ त्यांच्या नांवाच्या,आणि त्यांच्या

      साहित्याच्या मेहनतीच्या आधारावर आपण मानलं असतं नव्हे काय?
      मी असं लिहूच शकत नाही असं आपल्याला का वाटावं?

      मी अनेक वाचनं केल्यावर आणि त्यात इंग्रजी आणि मराठी,हिंदी वाचल्यावर इकडचा तिकडचा संदर्भ घेऊन लेख लिहिण्याची माझी पद्धत असल्याने जसं डोक्यात
      येतं तसं लिहित जातो.त्यातुनच मी लेखनाची प्रेरणा घेतो.इंग्रजीचं भाषांतर करणं मला तरी फार कठिण आहे.
      आपल्या शंकेला एव्हडंच मी विस्ताराने सांगू शकतो.

      “आणि मालती ची आई म्हणजे तुमची मामी असणार…मग तुमच्या आजोळच्या घरी मामीच्या चुलती चे भूत कसे काय असेल?”
      आरती मला आपली बॅकग्राऊंड माहित नाही.पण माझ्या लहानपणी आमच्या गावांत आणि आजोळी शेजारी शेजारी घरं असायची.आणि आपआपसात लग्न व्हायची. आणि शेजारी आणि नातेवाईक यांच सततचं येणं जाणं असल्याने “मामीची चुलती” तिला होणार्‍या जाचाचं मन मोकळं करायला माझ्या मामीकडे यायला
      कसालच मज्जाव नव्हता.आणि माझ्या मामीकडून आणि तिच्या आईकडून तिला आस्थापूर्वक वागणूक मिळाल्यावर माझ्या मामीचं घर तिला सलोख्याचं वाटायचं. तिच्या जाचाच्या वर्णनाचा माझ्या मामीवर तिच्या लहानपणी ऐकून ऐकून वाईट परिणाम होणं सहाजीक आहे.
      हे सर्व बॅकग्राऊंड मला माझ्या ह्या गोष्टीत देण्याची आवश्यक्यता वाटली नाही.केवळ आपल्या शंकेला उत्तर म्हणून देण्याचा हा प्रपंच मी केला आहे.

      “उगीच काहीही अतार्किक (आणि सदोष) लिहण्यात काय अर्थ?”
      असं पाहिलं गेलं आहे की “तार्किक-अतार्किक” चा सिद्धांत प्रत्येक बाबतीत लागू असतो.एकाला दुसरा तेव्हा अतर्किक वाटतो जेव्हा दुसरा त्याच्याशी असहमत असतो.
      तेव्हा असहमत व्हावं अतर्किक बनावं. हेच खरं.त्याशिवाय चर्चा कशी व्हायची.

      अतर्किक न होण्याचं आणि सदोष न लिहिण्याचा मी आपल्या सुचनेप्रमाण प्रांमिणीक प्रयत्न करीन
      पुन्हा एकदा आपल्या प्रतिक्रियेबद्दल आणि सुचनेबद्दल आभार


टिप्पणी नोंदवा

Required fields are marked *

*
*

%d bloggers like this: