सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १२ )

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १२ )

सुम्याने लिहिलेल्या तिच्या डायरीतल्या आठवणी.

सुम्याच्या मुलीने दिलेली डायरी गुरूनाथने आपल्या जवळ ठेवली.सुम्या अलीकडेच गेल्याने तिच्या त्या जाण्याने लागलेल्या धक्क्यात त्याला ती डायरी वाचून तिच्या होणार्‍या आठवणीने आणखी बेजार होऊन जाण्याऐवजी कधी तरी नंतर ती डायरी उघडून वाचायचं त्याने ठरवलं.
सुम्याच्या मुलीने गुरूकाकाला एकदा त्या डायरीतल्या मजकूराबद्दल थोडक्यात कल्पना दिली.गुरूनाथने ती डायरी अजून वाचली नाही ह्याबद्दल तिला विशेष काही वाटलं नाही.त्याच्या जागी आपण असते तर तेच केलं असतं असा पॉझीटीव्ह विचार तिने केला.
आपल्या आईला कविता लिहायला आवडायचं आणि काही नावाजलेली गाणी डायरीत उतरून ठेवण्याच्या तिच्या सवयी बद्दल गुरूनाथकडे तिने आईची स्तुतीच केली.गुरूनाथचं डायरी वाचण्याचं कुतूहल त्यामुळे तीव्र झालं.

गुरूनाथने ती डायरी सुरवातीच्या पानापासून वाचण्याऐवजी तिची पानं प्रथम चाळायचा विचार केला.पानं चाळत असताना एका पानावर ह्या ओळी त्याने वाचल्या.कदाचीत त्याचा अर्थ त्यालाच उद्देशून सुम्याने लिहिला असेल असं त्याला क्षणभर वाटलं.

फुलबागेत न फुललेलं
मी एक क्षुल्लक फूल आहे
कसं असलं तरी
बहरलेली मी एक भूल आहे
तू मला फुलवून स्वतःच
कां बरं विसरून गेलास
अश्रू समजून तू मला
कां बरं ठिपकू दि्लंस

नजरचुकीने मी इथे आले बघ
माहीत होतं हे नाही माझे जग
गाढ झोपलेल्या मला
कां बरं जागवून गेलास
अश्रू समजून तू मला
कां बरं ठिपकू दि्लंस

तिचं दुसर्‍या माणसाशी लग्न झाल्यावर गुरूनाथ तिला बरेच वर्ष भेटला नव्हता.फक्त तिच्या लग्नात तिला भेटला होता.हे सुम्याने लिहिलेलं वाचून तसं मी करायला नको होतं,मधुमधून सुम्याला भेटायला हवं होतं,असं क्षणभर गुरूनाथला वाटलं.पण तिला न भेटण्यात गुरूनाथचा उद्देश वाईट नव्हता. तिच्या नुतन संसारात तिला रमून जाण्यासाठी त्याने तिला अवसर दिला होता.

नंतर एका पानावर सुम्याने लिहिलं होतं.

माझ्या ममतेचा विसर तुला आला कसा?
माझ्या अंतरीचा दाह उपेक्षीत केलास कसा?
नको तू विचारू प्राण माझा थकला कसा?
कसे दिवस आले अन ते कसे गेले?
सांगशील का ते दिवस कुठे गेले?

हे बहुतेक सुम्याने आपल्या नवर्‍याला उद्देशून लिहलं असावं असं गुरूनाथला ते वाचून वाटलं.तिचा नवरा गेल्यानंतर ती खूपच एकटी झाली होती.त्या परिस्थितीत सुम्याला असे विचार येणं स्वाभाविक होतं असं त्याने स्वतःलाच समजावलं.

कोकणात शाळेत शिकत असताना, त्या दिवसात, शाळेतू आल्यावर कधी कधी सुम्या एकटीच मागे परसात बसायची हे गुरूनाथला माहित होतं.उन्हाळ्याच्या दिवसात आणि पावसाळा लवकरच येणार आहे अश्या दिवसात मधूनच थंड गार हवेचे वारे यायचे.हे वातावरण तिला खूपच आवडायचं.गुरूनाथला ती नेहमीच ही आपली आवड आवर्जून सांगायची.पक्षी सोनचाफ्याच्या झाडावर बसून गोड गाणं गायचे.अशा वातावरणात तिला काहीतरी कागदावर खरडावं अशी हुक्की यायची.त्याच वेळेला हे सुम्याने लिहलं असावं असा गुरूनाथचा कयास होता.तिने लिहिलं होतं,

कवनासाठी कोण बरे असे विहंगाचा कवी
अपुले कवन सहजगत्या तो गाई
प्रीति कशी एकमेकावरी करावी
गाऊनी गाणे तेच विहंग शिकवी
अपुली प्रीति सहजगत्या व्हावी
हिच कामना कवनातूनी मिळावी

सुम्याला मुलगी झाल्यानंतर गुरूनाथ एकदा तिला भेटायला गेला होता.सुम्या आपल्या मुलीबद्दल फार टची होती.त्याला आठवलं, सुम्या एकदा गुरूनाथला सांगत होती,मुल लहान असताना त्याच्या आईला त्या मुलाबद्दल किती जिव्हाळा असतो,आत्मीयता असते ते ती वर्णन करून गुरूनाथला सांगत होती.ती स्वतः आई झाल्यावर तिला कळलं.
ती गुरूनाथला म्हणाली होती की,कधी कधी तिला स्वप्न पडतात.होडीत बसून नदीच्या पलीकडे आपल्या नवर्‍याबरोबर आपण गेले होते.मुलीला एकटीच घरी ठेऊन ती दोघं गेली होती.नदीला खूप पूर आला होता.वेळ संध्याकाळची होती आपली मुलगी आपली वाट पाहून रडत तर नाही ना? तिला केव्हा एकदा जाऊन भेटते असं मनात येत होतं.ती नवर्‍याला सांगत होती की,होडी लवकर लवकर हाक.
त्यातूनच सुम्याने हे कवन केलं असावं.

आवर गे! सरिते आता तुझी खळखळ
होईना सहन अमुच्या बछड्याची हळह्ळ
दिसू लागले अमुचे घरटे वटवृक्षा खाली
पिल्लाला गोंजारण्याची वेळ आता आली

सोनचाफ्याच्या फुलांचं महत्व तिला कसं जाणवतं हे सुम्या अनेक वेळा नवर्‍याला समजावून सांगायची. तिच्या नवर्‍याने एकदा तिला कोकणातल्या निरनीराळ्या जातीच्या फुलांचं महत्व सांगीतलं होतं.काही फुलं दिसायला सुंदर दि़सतात आणि त्यांना वासही मधूर असतो.काही फुलं दिसायलाच सुंदर असतात पण त्यांचा वास घ्यायला गेल्यास त्यांना वासच नसतो.काही फुलांची घडण फार खिचकट असते.त्यामुळे ती फुलं पहात रहावी असं वाटत असतं.शेवटी काय तर निसर्गाचा लक्ष वैवध्यावर जास्त असतं.आणि त्या विवीध फुलांची निर्मीती हे तर त्याचं ब्रिद असतं.

सुम्याने लगेचच आपल्या डायरीत ह्यावर एक कवन केलं आणि आपल्या नवर्‍याला दाखवलं.माझ्या गद्यातल्या विवरणापेक्षा तूझं पद्यच जास्त परिणामकारक अर्थ समजावून सांगतं.असं म्हणून त्याने सुम्याची पाठ थोपटली होती.एखाद्याचं कौतुक कसं करावं हे तुमच्याकडून शिकावं.असं सुम्याने त्याला बोलून दाखवलं होतं.गुरूनाथला हा पतीपत्नीतला संवाद आठवला.सुम्यानेच आपला नवर्‍याला कुणाचंही कौतुक करायला सांगायला नको ह्याचा हा किस्सा एकदा गुरूनाथला सांगीतला होता.

प्रत्येक फुलाने अपुल्या परि उमलावे
सुगंध देऊनी सर्वा उल्हासित करावे
गुलाब जाई जुई चाफा आणि मोगरा
घाणेरी लाजेरी कण्हेरी आणि धत्तूरा
नाविन्य असते प्रत्येक कृतिचे
निर्मिती हे एकच लक्ष निसर्गाचे

डायरीच्या अखेर अखेरच्या पानावर केलेलं एक कवन गुरूनाथने वाचलं.सुम्या लिहिते,

मागे वळून मी पाहिले
माझेच मरण मला पाहून हंसले
हंसण्याचे काय कारण पुसता
म्हणाले ते
आलीच वेळ नेण्याची तुला न विसरता

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ११ )

सुम्याच्या निधनाच्या आठवणी

काल गुरूकाकाने आईबद्दल जे सांगीतलं ते ऐकून सुम्याची मुलगी मनातून भयभयीत झाली होती.तिला आपल्या आईची खूपच काळजी वाटायला लागली होती.आपली आई आता जास्त दिवस काढणार नाही हे तिने मनात निश्चीत केलं होतं.त्या दिशेने म्हणजेच तिला कसलीही खाण्याची इच्छा झाली ती ती पुरवत होती.खरं म्हणजे सुम्याला खाण्याची कसलीच इच्छा राहिली नव्हती.आपल्या मुलीला किंवा गुरूनाथला वाईट वाटेल म्हणून ती बोलत नव्हती पण मनोमनी तिला वाटत होतं की आपण आता या जीवनातून मुक्त व्हावं.पण तशी इच्छा करून भागत नाही.प्राण जाणं कुणाच्या हातात नाही.परंतु,मला जगावं असं वाटत नाही असं आपल्याच लोकाना परत परत सांगून त्यांच्या मनाला उगाचच क्लेश होतो हे तिला चांगलच माहित होतं.

पण असं म्हणतात जेव्हा खरोखर जगण्याची इच्छाच जाते तेव्हा शरीरापेक्षा मनच तसं व्हायला साहाय्य करतं. अलीकडे सुम्या काही खायला आणून दिलं तर नकोच म्हणायची.गुरूनाथने डॉक्टरना बोलावून घेतलं. तिला तपासून डॉक्टरानी सांगीतलं की सुम्या आता सिंकींग कंडीशनमधे आहे.तिचा व्याधी बळावत आहे.आणि भुकेची इच्छाच मेल्याने तिचं काही खरं नाही.

आणि तसंच झालं त्या दिवशी सकाळी उठल्यावर गुरूनाथ तिला जागं करायला आला होता.पण सुम्या कसलाच प्रतिसाद देत नव्हती.त्याने सुम्याच्या मुलीला बोलावून घेतलं.तिलाही तसंच वाटलं.डॉक्टरना बोलावलं आणि त्यांनी सांगीतलं दोन तासापूर्वी ती झोपेतच गेली.

नियतीने स्वतःच्या कथेला एक महत्वाचं वळण आणलं होतं.सुम्या आणि गुरूनाथ ह्या मुख्य दोन भुमिकेतून एक भुमिका नियतीने कथेतून काढून टाकली होती. सुम्याच्या मुलीला आणि गुरूनाथला तो दिवस फारच भय़ंकर गेला.सुम्याला न्यायला लोकं आली. गुरूनाथने सोनचाफ्याची सर्वच्या सर्व फुलं काढून तिच्या बॉडी सभोवती डाळून ठेवली.तिचे अंत्यसंस्कार गुरूनाथनेच केलं.

कुणाच्या नशिबात काय लिहून ठेवलेलं असतं हे जर का खरंच कळलं असतं तर काय हा:हा:कार झाला असता.गुरूनाथ खरोखर खचला होता.हे बघण्यासाठी आपण जीवंत का राहिलो असं त्याला क्षणभर वाटलं.आपल्या म्हातार्‍या आईवडीलांच्या अंतावेळी जेव्हडं त्याला वाटलं होतं त्याच्यापेक्षाही हे वाटणं भयंकर होतं.

प्यार से भी ज़रूरी कई काम हैं
प्यार सब कुछ नहीं ज़िंदगी के लिए

सुम्या ह्या ओळी गुणगूणायची त्या ओळींची त्याला आठवण झाली.

नियतीच्या कथेतला हा एक टर्निंग पॉंइन्ट होता.आता सुम्याविना पुढचे दिवस कसे काढायचे ह्याची गुरूनाथला आणि सुम्याच्या मुलीला विवंचनेत टाकण्याची पाळी आली होती.सुम्याच्या मुलीला एक विचार येत होता की गुरूकाकाला मुंबईला घेऊन जावं आणि कोकणातला बिझीनेस बंदच करावा.आपल्या आईची आठवण येऊन भेडसावत रहावं लागणार नाही.पण गुरूकाका मुंबईला यायला कबूल होईल का? हा तिला प्रश्न भेडसावयाचा.

एक दिवस तिने धीरकरून गुरूकाकाला आपला विचार सांगीतला.गुरूकाकाने त्तत्क्षणी नकार दिला.त्याचा विचारही संयुक्तिक होता.तो तिला म्हणाला आता माझा शेवट कोकणातच व्हावा.सुम्या आपल्यात नसली तरी तिच्या लहानपणापासूनच्या आठवणी निश्चीतच ह्या दोन घरांच्या वातावरणात आहे.ते वातावरण आता मला जगू देत राहिल.सुम्याच्या मुलीने मुंबईत जाऊन आपल्या संसाराकडे आणि बिझीनेसकडे जास्त लक्ष केंद्रीत करावं.त्यामुळे तिचा वेळ जायला तिला मदत होईल.

सुम्याच्या मुलीला हे गुरूकाकाचं म्हणणं पटलं आणि त्याप्रमाणे आणखी दोन आठवड्याने मुंबईला जायचं ठरवलं.जाण्यापूर्वी गुरूनाथ एकटाच कोकणात असल्याने त्याच्या साठी एक मदतनीस ठेवायचं ठरवलं.आणि कोकणातला बिझीनेस तसाच चालू ठेवावा.मधून मधून ती कोकणात येत जाईल आणि गुरूकाकाला कंपनी देईल. गुरूनाथला ही कल्पना आवडली.

गुरूकाकाच्या व्याधीवर लक्ष ठेवायला तिने डॉक्टरला विनंती केली.आणि तसंच काही सिरयस वाटल्यास आपल्याला त्यानी कळवावं असं ठरलं.सुम्याच्या काही आठवणी येण्यासारख्या गोष्टी असल्यास आपल्या बरोबर त्या न्याव्यात असा विचार करून ती सुम्याच्या कपाटात वस्तु शोधीत होती.काही वस्तुमधे तिला सुम्याची एक डायरी सापडली.निवांत वेळ मिळाल्यावर तिने ती डायरी चाळून पहायचं असा तिने विचार केला.

बर्‍याच आठवणी त्या डायरीत सुम्याने लिहिल्या होत्या.आपल्या नवर्‍याबरोबरचे झालेले महत्वाचे संवाद, त्याचे शहाणपणाचे विचार,काही तिला आवडलेल्या गाण्यांचे उतारे,तिने केलेली काही कवनं असं बरंच काही होतं.

तिच्या नवर्‍याबद्दलची तिची मतं फारच आदरपूर्वक होती.
एके ठिकाणी तिने लिहलं होतं की,असा नवरा मिळायला ती खरोखरच नशिबवान होती आणि त्यासाठी तिने देवाचे मनापासून आभार मानले होते.कधीही माझा अवमान न करणारा माझा नवरा,मला समजून घेणारा,माझ्यासाठी कोणताही त्याग करायला मागेपुढे न पहाणारा माझा नवरा,माझं चुकत असलं तरी माझी समजूत घालत असताना, माझा कुठेही कमीपणा होऊ नये म्हणून दक्षता ठेवणारा माझा नवरा, कधीही माझ्यावर न चिडणारा माझा नवरा, असं त्याच्या विषयी कितीही लिहिलं तरी अपुरंच होईल, आणि मी खरोखरच त्यासाठी त्याला बायको म्हणून लायक होते का अशी तिला स्वतःविषयी शंका वाटायची.किंबहूना त्याच्या सहवासात राहून माझ्यात सुधारणा करून घ्यायला मला त्याने उद्युक्त केलं असं म्हटलं तर अतिशयोक्ती होऊ नये असं तिने लिहिलं होतं.तो स्वतः माणूस होता आणि मलाही माणूस कसं असावं हे त्याने शिकवलं.

गुरूकाका विषयीही तिने बरंच काही लिहिलं होतं.गुरूकाकाच्या लहानपणातल्या आठावणी.त्या अल्लड वयात त्याच्याशी प्रेम करायला इच्छा होणं.आईवडीलाना आपले संबंध सांगावेत की कसं? तसं न केल्याने एका अर्थी बरं झालं.आपलं बिनबोभाट लग्न झालं.आणि खरं गुपीत आपल्यात आणि गुरूनाथापुरतं सिमीत राहिलं.आपलं लग्न झाल्यावर नवर्‍याशी आपण एकरूप राहू शकले.आपल्या नवर्‍याच्या थोर मनामुळे पुढे एकदा आपण आपल्या नवर्‍याला आपल्यात आणि गुरूनाथबरोबर लहानपणी आलेल्या संबंधाबद्दल उघडपणे सांगीतल्यावरही केवळ त्याच्या मोठ्या मनामुळेच तो आपल्याला समजून घेऊ शकला.असं हे सर्वच पुरूषांकडून समजूतीने घेतलं जाईल असं नाही.

सुम्याचा नवरा गेल्यानंतर तिला खूपच डिप्रेशन आलं होतं.एके ठिकाणी ती लिहिते,

वाट संपली आहे
मी उगाचच चालत रहाते
तू एकावं म्हणून उगाचच
मी माझ्याशीच बोलत रहाते
रेंगाळलेले आहे सर्व
सारेच थांबले आहे
थांबून वळून पहायचे तर
सर्व थोडेसे लांबले आहे
मातीच्या इवल्याश्या पणतीत
ज्योत वातीशी खेळत आहे.

एके ठिकाणी सुम्या एक कविता करते ती बहुतेक गुरूकाकाला उद्देशून असावी असं सुम्याच्या मुलीला वाटलं,

सोनचाफ्याचं फूल आणून देताना
जेवढा तुला आनंद झाला
दुप्पटीने झाला आनंद मला
फुल ते हातात घेताना

सुगंध त्याचा दरवळला
उजळूनी जुन्या आठवणी
पाकळ्यावरचे ते थेंब दवांचे
आणिती डोळ्यात पाणी

क्षणभरचे ते स्वप्न पहाटेचे
करीते काम विलोभण्याचे
कुठले फूल अन कुठला सुगंध
जाईन पुन्हा त्या स्वपनात
होईन मी पुन्हा आनंदाने धुंद

ही कविता वाचून सुम्याच्या मुलीला मनात आलं की ही डायरी आपण गुरूकाकाला दाखवावी.तिने त्याच्या जवळ ती डायरी वाचायला दिली.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १० )

सुम्याच्या खालवत चाललेल्या प्रकृतीच्या आठवणी

गुरूनाथ सरावाप्रमाणे रोज सोनचाफ्याची फुलं परडीत जमा करून सुम्याला आणून द्यायचा.त्यातलं एक फुल सरावाप्रमाणे सुम्या आपल्या केसात माळायची.उरलेली फुलं देवाच्या फोटोवर आणि आपल्या गेलेल्या प्रियजनांच्या फोटोवर वहायची.असं करीत असतानाचे ते क्षण तिला मनात येणार्‍या काळजी करणार्‍या विचारापासून दूर ठेवायचे.

गुरूनाथ बरोबर असताना सुम्याचा वेळ मजेत जायचा.पण ती एकटी असताना गुरूनाथची आणि तिच्या प्रकृतीची काळजी वाटयची.तिला वाटायचं की आपण आता जास्त दिवस काढणार नाही.तिच्या नवर्‍याची तिला आठवण यायची.तुम्ही जीवंत असता तर नक्कीच मला चार मोलाचे शब्द सांगीतले असते.असं ती मनात म्हणायची.

सुम्याची मुलगी कोकणात आली की सुम्याला फार बरं वाटायचं.तू कायमचीच इकडे रहायला ये ना असं तिला सांगावं असा मोह व्हायचा.पण असं सांगणं म्हणजे आपला पुरा स्वार्थीपणा होणार हे तिच्या लक्षात यायचं.ती तिच्या संसारात आणि कामात दंग असायची ते तसंच रहावं असं सुम्याला वाटायचं.

बरेच दिवसापासून सुम्याला बारीक ताप यायचा.थर्मामिटर लावून ताप बघण्याची सवय आहे कुणाला?अगदी अंग कडत वाटलं तरच हा प्रकार केला जातो.गुरूनाथच्या लक्षात हे आलं.सुम्या त्या दिवशी चहाचा कप घेऊन त्याला द्यायला आली होती.तिच्या हाताचा स्पर्श झाल्यावर तिचं अंग कडत आहे हे त्याला कळलं.लगेचच त्याने तिच्या कपाळाला आपला हात लावून पाहिलं.ताप असल्याचा संशय येऊन त्याने तिला थर्मामिटर लावून पाहिलं.खरंच तिला १०० ताप होता.

तो तिला डॉक्टरकडे घेऊन गेला.तिचं रक्त तपासायचं ठरलं.रिझल्टमधून कळलं की सुम्याला क्षय झाला आहे.त्यामुळे ती बारीक होत चाललेली आहे.भूकही तिला लागत नाही.डॉक्टरानी तिला ह्या व्याधीवर औषध द्यायला सुरवात केली.पण तिचा व्याधी वरच्या स्टेजवर गेला होता.तिच्या अंगात शक्ती कमी झाल्याने तिची प्रतिकार शक्तीही औषधाला साथ देत नव्हती.

सुम्या हळुहळू अंथरुणाला खिळली.गुरूनाथ तिची सेवा करीत होता.सुम्याला आपल्या नवर्‍याची खूप आठवण यायची.सुम्याची देखभाल करण्यासाठी दिवसासाठी एक बाई येऊन जायची पण रात्री गुरूनाथ तिच्यावर देखरेख ठेवायचा.देखभाल करणारी बाई एखाद दिवस आली नाही तर मात्र गुरूनाथला तिची सेवा करावी लागायची.

आजारी माणसाची देखभाल कशी करावी याबाबत परदेशात शास्त्रोत्कपणे शिकवलं जातं.त्यासाठी कोर्स असतो.पण घरचीच मंडळी जेव्हा आजार्‍याची देखरेख करतात त्यावेळी ती देखरेख नीटपणे होईलच असं नाही.मुळात हे काम, काम म्हणून न पहाता ती एक सेवा आहे असं पहाणं फार आवश्यक आहे.तसं पाहिलं तर हे काम अगदी खिचकट,स्वच्छता–आधारित,सामंजस्यपूरक,आस्थापूरक असावं लागतं. नाहीपेक्षा आजार्‍याची पूर्ण हेळसांड होऊ शकते.

गुरूनाथने आपल्या आईवडीलांची देखभाल काही वर्षापूर्वी केली होती.तसं करीत असताना त्यातले बारकावे त्याला माहित झाले होते.सुम्याची सुश्रूषा करीत असताना तो असल्या गोष्टींची फार काळजी घेत होता.सुम्याला सुरवातीला त्याच्या कडून सेवा करून घ्यायला अवघड जायचं.आपल्यापासून गुरूनाथला त्रास होतो ही एक बाब होती आणि असं करीत असताना त्याच्या प्रकृतीवर परिणाम होणार नाही ना? ह्याची तिला काळजी वाटायची.

वृद्धावस्तेत असलेल्याना ह्या अशा आजारी पडण्याच्या परिस्थितीतून जाण्याशिवाय पर्याय नसतो.गुरूनाथ सुम्याची अतिशय प्रेमाने आणि आस्थापूर्वक सेवा करीत होता.रोज तिला आंघोळ घालता येत नव्हती. त्यामुळे दिवसाच्या सुरवातीला स्पंज-बाथ देणं अपरिहार्य होतं.जरूर पडल्यास ते तो करायचा.शिवाय रात्री तिला आवश्यक वाटल्यास बेडपॅन देणं,युरीनपॉट देणं,पाठीवर सतत झोपल्याने पाठ वळल्यास तिला कुशीवर वळवून झोपवणं अशी आवश्यक ती कामं करायचा.कधी कधी त्याला रात्रीचं जागरणही व्हायचं. पण तो सुम्याच्या प्रेमाखातर सर्व करायचा.

सुम्याच्या मुलीला हे सर्व माहित होतं.असली कामं केवळ पैसे देऊन होत नाहीत हे ही तिला माहित होतं.तेव्हा तिने तिच्या नवर्‍याशी नीट चर्चाकरून स्वतः येऊन आपल्या आईची सेवा करायची असं ठरवलं.आईचे आता जास्त दिवस राहिले नाहीत पैसे कमवता येतील पण जरूरीच्या वेळी आईची सेवा करणं तिला जास्त उचित वाटत होतं.तिचा नवराही ह्यासाठी पटकन कबूल झाला.

सुम्याची मुलगी कोकणात येऊन आईच्या सेवेसाठी राहिली.त्यामुळे गुरूकाकावरही कामाचा ताण कमी पडायचा.ती दोघं सुम्याची सेवा करताना आळीपाळीने एकमेकाला मदत करीत होती.गुरूकाकाच्या व्यधीवरही सुम्याच्या मुलीचा ह्या कालावधीत लक्ष असायचा.कधी कधी गुरूकाका बराच विक्षिप्त वागायचा.आपल्या आईची खंगत जात असलेल्या परिस्थिती बघून तो असा वागत असणं स्वाभावीक आहे असं ती स्वतःला समजूत करून घ्यायची.पण खरं पाहिलं तर त्याचा व्याधीही तीव्र होत चालला होता.

सुम्या सतत अंथरूणावर पडून असल्याने तिला बेड-सोअर्स होण्याचा संभव आहे हे सुम्याच्या मुलीला जाणावायचं.ती गुरूकाकाची मदत घेऊन आईला खूर्चीवर बसवायची.त्यामुळे बेडवर सतत झोपल्याने पाठीवरच्या दोन्ही प्रेशर-पॉंईन्ट्वर आणि कुल्याच्या प्रेशर-पॉईन्टवर कमी दाब राहून बेड-सोअर्स होण्याची शक्यता कमी होईल असं तिला वाटायचं.पण सुरवातीला सुम्या बराच वेळ खूर्चीवर बसायची अलिकडे तिला जास्त वेळ खूर्चीवर बसायला जमत नसायचं.म्हणून तिला गादीवरच बसल्यासारखं करून आधाराला दोन्ही बाजूला लोड ठेवून बसवलं जायचं.

तसं बसून रहाणंही सुम्याला अलिकडे झेपत नव्हतं. डोळे मिटून अंथरूणावर पडून रहायला बरं वाटायचं.हे गुरूनाथच्याही लक्षात आलं.तो सुम्याच्या मुलीशी चर्चा करताना म्हणालाही,मी पहातोय तुझी आई जेवायचा कंटाळा करते शक्ती कमी झाल्याने बोलताना तिचा आवाज क्षीण झालेला दिसतोय. आपल्याकडून सेवा करून घेणंही तिला नकोसं झालं आहे.काल तिला मी पुटपूताना ऐकलं,

आयुष्याच्या संध्याकाळी जीवन झाले ओझे
असे असुनही करीती सेवा प्रियजन माझे
वार्धक्याने थकली काया प्रियजनास शोधी माया
जाणवते आज मनाला उमेद नसे जगाया

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ९ )

सुम्याला वाटणार्‍या जीवघेण्या आठवणी.

पॉझीटीव्ह विचार करावा असं जरी कुणी कुणाला सांगीतलं तरी प्रत्यक्ष यातना भोगत असतो त्याला खरं काय ते कळत असतं.दिवसा सुम्याचा वेळ कसातरी जायचा.मात्र काळोख पडायला लागला आणि रात्र यायला लागली की ती बरीच अस्वस्थ व्हायची.जवळ मन मोकळं करायला कुणी नसायचं.आणि गुरूनाथकडे त्याच्याच अवस्थेबद्द्ल काय ते बोलायचं.असा विचार येऊन तिच्या मनाची द्विधा व्ह्यायची.
ती जुनं गाणं आठवून मनात गुणगूणायची,

दिस नकळत जाई, सांज रेंगाळून राही
क्षण एक ही ना ज्याला तुझी आठवण नाही

आज गुरूनाथ ज्यावेळी संध्याकाळी घरी आला तो सुम्याला बराचसा थकलेला दिसला.वय झालं आहे.वेळ जावा म्हणून काम करीत राहिलं तरी शरीराने मदत करायला हवी ना!
ती गुरूनाथला म्हणाली की,तुला दिवसभर काम करून घरी आल्यावर संध्याकाळी थकवा वाटत असेल तर उद्या पासून नको जाऊस कामावर.माझी मुलगी जेव्हडे पैसे पाठवते ते रग्गड पुरतात.घरी राहिलास तर तुला विश्रांती मिळेल.मलाही तुझी दिवसभर सोबत होईल.गुरूनाथला सुरवातीला ही सुम्याची कल्पना तेव्हडी पसंत झाली नाही.पण जेव्हा त्याच्या लक्षात आलं की जिथे तो काम करतो त्या फार्मसीच्या मॅनेजरनेसुद्धा अशीच सुचना केली होती.त्याला ही कल्पना विचारात घ्यावी असं वाटूं लागलं.पुढल्या महिन्यापासून आपण तसं करीन असं तो सुम्याला म्हणाला.एव्हडा मोठा निर्णय गुरूनाथने आपल्या सुचनेवरून घेतला हे पाहून सुम्या थोडी सुखावली.

एकदिवशी सुम्याच्या मुलीचा तिला फोन आला.ती म्हणाली की ती आणि तिच्या नवर्‍याने त्यांच्या मुंबईच्या ऑफिसची एक शाखा कोकणात काढायचं ठरवलंआहे.
आपल्या कोकणातल्या घरात ऑफिस काढावं,दोन तीन माणसं कामावर ठेवावी आणि सुम्याने आणि गुरूकाका ने गुरूकाकाच्या घरात रहावं.कामाच्या निमीत्ताने ती मुंबईहून कोकणात येईल.थोडे दिवस काम करील आणि मुंबईला जाईल.कामाच्या निमीत्ताने तिच्या बर्‍याच खेपा कोकणात होतील आणि त्यामुळे सुम्याच्या आणि गुरूकाका्च्या सहवासात ती राहू शकेल.

सुम्याला आणि गुरूनाथला ही सुम्याच्या मुलीची कल्पना लय आवडली.त्यांना जगायला हुरूप आला. त्या दोघाव्यतीरीक्त घरात आणखी जाग रहाणार आंणि त्या दोघाना एकटं एकटं वाटणार नाही.

उन्हाळ्याच्या दिवसात सुम्याची मुलगी जेव्हा कोकणात यायची तेव्हा तिला कोकणातल्या फळांवर ताव मारायला मजा यायची.मुंबईला गेल्यावर ती आपल्या नवर्‍याला आणि मुलाला कोकणात उन्हाळ्यात निरनीराळ्या फळांची कशी सुबत्ता असते ते मस्त वर्णन करून सांगायची.मुंबईच्या मानाने कोकणात तेव्हडं उकडत नाही.फळं आणि फुलं यांची उन्हाळ्यात चंगी असते. फणस,आंबे,करवंदं,जांभळं,रातांबे,काजू,बोंडू,कलिंगडं,पांढरे जाम असे फळांचे निरनीराळे प्रकार खायला मिळतात.तसंच ज्याना फुलांची आवड आहे त्यांना,निरनीराळ्या चाफ्याची फुलं-नागचाफा,सोनचाफा,हिरवा चाफा,कवठी चाफा,देवचाफा तसंच सुंदर रंगाची कमळं,आबोली,जाईजूई,मोगरा, सोनटक्का, सुंदर वासाची सुरंगी,निरनीराळ्या रंगाची गुलाबं ,रंगीबेरंगी झेंडूची फुलं,माळायला आणि पहायला मिळतात.

हे ऐकल्यापासून सुम्याचा जावई आणि नातू उन्हाळ्यात एकतरी खेप टाकायला विसरायचे नाहीत. उन्हाळ्यात सर्व मंडळी कोकणात एकत्र आल्याने गुरूनाथालापण उन्हाळा कधी येतो असं वाटायचं.नोकरी सोडल्यापासून त्यालाही सुम्याव्यतीरीक्त आणखी कुणीतरी बोलायला मिळायचं.सुम्यालाही गुरूनाथाचा उन्हाळ्यात वेळ मजेत जातो हे पाहून बरं वाटायचं.गुरूनाथाच्या व्याधीला एकटेपणाची सवय हानी कारक आहे हे तिला डॉक्टरने सांगीतलं होतं.

सुम्याच्या मुलीचा आता कोकणातल्या बिझेनेसवर चांगलाच जम बसला होता.कोकणातल्या आजुबाजूच्या गावात जाऊन कंप्युटरचा वापर करून धंद्यात किती सुवीधा आणता येतात हे निरनीराळे धंदे करणार्‍या लोकाना समजावून सांगायला तिला यश येत होतं.ज्यांच्या मोठ्या मोठ्या वखारी होत्या त्यात ठेवलेल्या मालाचा हिशोब ठेवणे,हॉटेलची मॅनेजमेंट करणे,लहान बॅंकांच्या व्यवहाराची मॅनेजमेंट करणे,कोकण दर्शनास येणार्‍या लोकांसाठी धंदा करणार्‍या टूरीस्ट कंपनीचं मॅनेजमेंट अशी एक-ना-अनेक छोटी मोठी कामं तिला मिळत होती.

दिवस जात होते.काही वर्षही गेली.सुम्याच्या मुलीचा बिझीनेस मुंबईत आणि कोकणात बर्‍यापैकी चालला होता.गुरूनाथ आणि सुम्याचा वेळही मजेत जात होता तरीपण एक गोष्ट नाकारता येत नव्हती ती म्हणजे त्यांच्या वाढत्या वयाबरोबर प्रकृतीच्या कटकटी वाढत होत्या.आणि तसं होणं स्वाभाविक होतं. गुरूनाथचा आजार जास्त स्पष्ट होत होता.त्याला जे “बाळं” लागलं होतं ते आता इतरांच्या द्द्ष्टीप्तीस येत होतं.आणि नेमकं हेच लक्षात येऊन सुम्या खूप उदास व्हायची.ह्या व्याधीवर सध्यातरी उपाय नाहीत असं तिच्या मुलीकडून ऐकून ती आणखी हतबल झाली.शरीराला व्याधी झाला की तो दिसून येतो पण मनाचा व्याधी फक्त रोग्यालाच कळतो.जोपर्यंत तो आपला व्याधी इतरांना सांगत नाही तोपर्यंत तो कुढत जात आहे ह्याचं कारण समजणं कठीण होतं.सुम्याचं असंच होत गेलं.

गुरूनाथ सुम्याला जमेल तेव्हडं खुश ठेवायचा.आपल्या आजाराची फिकीर करून तिला त्रास होत आहे हे त्याला समजणं शक्यच नव्हतं.आणि त्याचं कारण त्याच्या व्याधीचे रोगी आपल्याला असा व्याधी आहे हे कबुल करायलाच तयार नसतात.नव्हेतर कुणी जरी त्यांच्या विसरभोळेपणाची खील्ली उडवली तर त्यांना संताप येतो.एकदा बोलता बोलता गुरूनाथ सुम्याला विचारत होता की तिचा नवरा कुठे गेलाय? बाजारात का? तो आल्यावर मला सांग असं तिला म्हणाला.सुम्याला त्याच्या प्रश्नाचं काय उत्तर द्यावं हेच कळेना.तो ह्या जगात आता नाही हे सांगीतल्यावर त्याचा विश्वासच बसला नाही.सकाळी तर तो माझ्याशी बोलत होता असं सरळ त्याने तिला सांगीतलं होतं.एव्हडंच नाही तर तो रोज माझ्याशी बोलतो असं म्हणायचा.

डॉक्टरानी तिला सांगीतलं होतं की,असा प्रसंग आल्यास अशा माणसाशी जास्त हुज्जत घालणं टाळावं. तात्पुरता विषय बदलून पहावं.अशा पेशंटचा व्याधी जर का जास्त वाढत गेला तर त्यांना घरात न ठेवता त्यांच्यासाठी परदेशात स्पेशल नर्सिग होम असतात.त्यांची सुश्रुषा करणार्‍या नर्सिसनां शास्त्रोक्त शिक्षण दिलं जातं.असे पेशंट दुःखी होऊ नयेत किंवा कधी कधी हिंसक होऊ नयेत म्हणूनत्यांच्याशी कसं वागावं ह्याचं खास शिक्षण दिलं जातं.

सुम्याला डॉक्टरने सांगीतलेलं हे सर्व आठवलं.तिला गुरूनाथची आणखी काळजी वाटू लागली.पण ती नेहमी त्याच्याशी समजूतदार राहून वागायची.पण ज्यावेळी गुरूनाथ तिला असा प्रश्न विचारायचा की त्याचं उत्तर असंभव असावं पण उत्तर देणं क्रमप्राप्त असावं त्यावेळी तिची खूपच पंचाईत व्हायची.

ह्या सर्व गोष्टींचा सुम्याच्या प्रकृतीवर खचीतच दुष्परिणाम व्हायला लागला होता.
तिला भूक कमी लागायची.त्यामुळे ती कमी जेवायची.त्यामुळे तिच्या वजनावर परिणाम व्हायला लागला होता.तिला जगणं नको व्हायला लागलं होतं.पण कुणाला कसं सांगणार असा विचार येऊन तिचा जीव गुदमरायचा.ती कमी जेवते हे पाहून गुरूनाथ पण काळजीत असायचा. कमी जेवायचं कारण गुरूनाथने विचारल्यावर त्याला ती उत्तर तरी काय देणार?

पुढचं होणार आहे ते सर्व विसरून जायचं आणि वर्तमानात रहायचं असं तिला वाटायचं.अंधार दूर करणार्‍या प्रकाशाकडे पहात रहावं.गुरूनाथाच्या सहवासानेच तिचा अंधार दूर होत होता.अंथरूणावर पडल्यावर तिला आठवलं,

अंधार दूर करणारा
प्रकाश पाहून
कंदीलाचे आभार मानावे लागतात
पण मग
कंदील हातात धरून
प्रकाश दाखवणाऱ्याला
विसरून कसं चालेल?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ८)

सुम्याच्या काळजी वाटण्याच्या आठवणी

फोनवर म्हटल्याप्रमाणे सुम्याची मुलगी थोड्या दिवसासाठी कोकणात आली होती.तिचा मुलगा आता कॉलेजात जात असल्याने तो आपल्या आपण स्वतंत्रपणे रहात होता.नवर्‍याला आणि मुलाला तिने सांगीतलं की,मी आईकडे असे पर्यंत तुम्ही दोघं संभाळून रहा.

इकडे कोकणात आल्यावर आईची प्रकृती पाहून तिची मुलगी खूपच अचंबीत झाली.आपली आई जास्त दिवस काढणार नाही असं तिला वाटूं लागलं.एकदा तिच्याशी सवित्सर बोलून तिला विचारावं की तू आणि गुरूकाका मुंबईला माझ्याबरोबर यायला तयार अहात का?माझ्या डोळ्यासमोर तुम्ही रहाल आणि मलाही माझी कामं करता येतील.नाहीतर तुमची काळजी करून माझं लक्ष कामापासून सतत विचलीत होत असतं.

खरं म्हणजे सुम्या, तिची मुलगी आल्यापासून, झपाट्याने सुधारत होती.आता तू परत मुंबईला गेलीस तरी चालेल मी आणि तुझा गुरूकाका आम्हाला संभाळून घेऊ असं काहीसं मुलीला सांगावं असं तिच्या एकसारखं मनात येत होतं.पण एव्हड्यात नको सांगुया असं सुम्याला वाटत होतं.ती आणखी थोडे दिवस आपल्या सोबत रहावी असं तिला वाटत होतं.

बरेच दिवस कोकणात राहून सुम्याच्या मुलीला कंटाळा यायला लागला होता.गुरूकाका सकाळीच आणून देत असलेल्या परडीभर सोनचाफ्याची फुलं ती तिच्या बाबांच्या फोटोला हार करून माळत होती.देवालाही वहात होती.तिला आई सुधारत आहे हे पाहून बरं वाटत होतं. न चुकता त्या सोनचाफ्याच्या फुलातलं एक फुल ती आपल्या आईच्या डोक्यात माळीत होती.आपल्या आईचं आणि गुरूकाकाचं लहानपणी प्रेम होतं हे तिला तिच्या बाबाकडून ओघाओघाने कळलं होतं.आता ती बरीच मोठी आणि समजूतदार झाल्याने आईच्या लहानपणीच्या प्रेमाचा ती आदर करीत होती.गुरूकाकावरही ती, तिचे बाबा गेल्यानंतर, वडीलांसारखं प्रेम करीत होती.

हा सर्व विचार करून आईला मुंबईला आपल्याबरोबर येतेस का असं विचारणं त्तिला जीवावर आलं होतं.शेवटी तिची आईच जेव्हा तिला म्हणाली की मी आता खणखणीत बरी झाली आहे तेव्हा तू मुंबईला जा.जड अंतःकरणाने सुम्याच्या मुलीने मुंबईस जाण्याचा विचार केला.इकडे ह्या दोघांची चांगली सोय करून ती मुंबईला जायला निघाली.आईची देखभाल करण्यासाठी तिने एक बाई कामाला ठेवली.

गुरूनाथ आपल्या फावल्यावेळात सुम्याला मदत करीत असायचा.पण अलिकडे त्याचा विसरभोळेपणा जास्त वाढत होता.चावी कुठे ठेवली ते विसरायचा.कुणी अलिकडेच ओळखीचं झालेलं माणूस परत आलं तर तो त्या व्यक्तीची ओळख विसरायचा.पण सुम्याच्या गरजा,तिला लागणारी त्याच्याकडची मदत, तिच्याबरोबर गप्पा मारताना लहानपणाच्या आठवणी अगदी जशाच्या तश्या त्याच्या लक्षात असायच्या. अलझायमर व्याधीचं हे असंच असतं म्हणे.अलिकडच्या गोष्टी निक्षून विसरायला होतात.अलिकडच्याच गोष्टी विसरणं म्हणजे काही विशेष नाही. असं वाटून ह्या व्यक्ती आपलं समाधान करून घेत असतात.
अशावेळी अश्या व्यक्तीनां,हळू हळू प्रगत होत चाललेल्या व्याधीची सारखी सारखी आठवण करून देऊ नेये.असं स्पेशालिस्टचं म्हणणं होतं.फक्त अशा व्य्क्तीवर कसून लक्ष ठेवायची जरूरी असते.

असा एक्का-दुक्का प्रसंग गुरूनाथकडून केला गेला की सुम्या खूप काळजीत जायची.तिला मनात यायचं एव्हडं सोडलं तर गुरूनाथची तशी तब्यत उत्तम होती.आपल्यापेक्षा तो जास्त जगेल असं तिच्या मनात यायचं.परंतु,आता मी आहे तोपर्यंत त्याच्याकडे लक्ष दिलं जातं.माझ्या पश्चात त्याचं कसं होणार?असं तिला मनोमनी वाटायचं.पण मग तिच्या निर्वतलेल्या नवर्‍याचे शब्द तिला आठवायचे.तो तिला म्हणायचा जे होणार आहे ते चुकणार नाही.ही काळ्या दगडावरची रेष आहे.
आपल्या ताब्यात काहीच नसतं.फक्त निसर्गाने आपल्याला विचार शक्ती दिल्याने बरे वाईट विचार करायची आपल्याला मुभा असते.मग अशी मुभा असल्यावर आपण पॉझीटीव्ह विचार करण्याची मुभा का पत्करूं नये?

तो तिला म्हणायचा,ह्या जगातून निघून गेल्यावर ती विचारकरणारी व्यक्ती शंभर टक्के सर्व व्यापातून मोकळी होते.आणि हे प्रत्येकाला माहित असतं.मग आपल्या पश्चात आपण ज्याची काळजी करतो त्या व्यक्तीचं निश्चीतच चांगलंच होणार असा पॉझीटीव्ह विचार का करू नये? सुखी रहावं की दुःखी हे आपल्या हातात असल्याने स्वतःला सुखी ठेवण्याची पराकाष्टा करावी.
सुम्याला आपल्या नवर्‍याची समजूतदारपणे सांगण्याची ही हातोटी आठवून प्रकर्शाने त्याची याद आली.

एकदा त्यानेच तिला तिचे वडील गेल्यानंतर ती त्यांची सतत काळजी करून दुःखी व्हायची हे पाहून तिला सांगीतलं होतं की,लोक गणपतीबाप्पाजवळ जाऊन हात जोडून मनात आठवून आपलं दुःख सांगत असतात.त्यांना कळत असतं की हे केवळ श्रद्धेपोटी केलं जातं.पण त्यामुळे त्यांना मन:शांती मिळत असते.मग तुला ज्यावेळी तुझ्या वडीलांना काही सांगायचं असेल तेव्हा त्यांच्या फोटोजवळ जाऊन मनात आठवून तुझं मन हलकं कर.तुझ्या मनावरचा भार कमी होईल.हे त्याचे उपदेश लक्षात येउन ती भावनावश होऊन त्याच्या फोटोजवळ जाऊन त्याला उद्देशून बोलायला लागली.तिला कळत होतं की तो या जगात नसल्याने त्याला हे काही ऐकायला जाणं शक्य नव्हतं.

देवाला चांगली माणसं आवडतात म्हणून तो त्यांना लवकर आपल्याकडे बोलावीत असतो असं म्हणतात. तुम्ही लवकर गेलात आणि तुम्ही सुखी झालात.गुरूनाथसुद्धा तुमच्यासारखा चांगला असल्याने त्याला आता देवाने बोलावून घ्यावं.तो जास्त दिवस जीवंत राहिल्यास फारच भ्रमीष्ट होईल.त्याने आयुष्यभर दू:खच काढलं आहे आणि माझ्याच्याने हे बघवणार नाही.माझ्या मनात आलेला हा दुष्ट विचार तुम्हाला सांगून माझ्या मनावरचा भार मी हलका करीत आहे एव्हडंच.
असं म्हणून अलगद ती आपल्या बिछान्यावर येऊन लेटली आणि गुणगुणू लागली,

पर्वताच्या उतरणीवर
दिसू लागले आभाळ
चढणीच्या वाटेवर
स्वैर पक्षांचा थवा हेरण्याचा
गेला तो काळ

अपेक्षा लोपून गेली
उमेदीने पाठ फिरविली
नैराशाने गांठ बांधली

भुतकाळातील यातनां
भविष्यकाळातील स्वपनें
मिसळती एकच वेळी
चेहऱ्यावरी दिसती
दुःख अन कष्ट
राहूं कशी मी संतुष्ट?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)_

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ७)

सुम्याच्या उतारवयातल्या आठवणी.

खासगी नोकरीला निवृत्तीचं वय नसतं.गुरूनाथ सारखे, वेळ जावा म्हणून किंवा कार्यक्षम रहाण्यासाठी काम करत असतात.शरीर थकत असतं हे अशावेळी जाणवत नाही.बाहेरचे अवयव उदा.डोळे, कान, हातपाय,जोपर्यंत कुठलीच कुरकुर न करता कामात येतात तोपर्यंत सगळे काही आलबेल आहे असं वाटत असतं.पण शरीरातल्या आतल्या अवयवांचं काय? उदा.किडनी,लिव्हर,पोट,आतडं,मेंदू वगैरे.
ह्या आतल्या अवयवात होणारे लहान सहान फरक त्या त्या क्षणी द्द्ष्टोत्पतीस येत नाहीत.वयोमानपरत्वे त्या फरकांचं ओझं वाढत असतं.आणि एखाद दिवशी,हे एकाएकी काय होतंय?असं वाटायला लागतं.पण ते एकएकी कधीच झालेलं नसतं.हे फार उशीरा कळतं.

सांगण्याचा उद्देश असा की,गुरूनाथच्या वागणूकीत हळूहळू होत असलेला फरक सुम्याच्या ध्यानात येत होता.सकाळी उठल्यावर नेहमी प्रमाणे सोनचाफ्याच्या फुलांची परडी तो सुम्याला नेऊन द्यायचा.पण कधी कधी आणखी एकदा तसं तो करायचा.सुम्या त्याला आठवण करून द्यायची की,ही दुसरी परडी आणून दिलीस.पण ते तो मानायचा नाही.मग सुम्या त्याला सकाळी परडीतून आणलेली ताजी फुलं आपण देवाला आणि स्वतःच्या नवर्‍याच्या फोटोला घातली हे दाखवून द्यायची.त्याशिवाय तिने माळलेलं डोक्यातलं सोनचाफ्याचं ताजं फुल ही ती मागे वळून त्याला दाखवायची.

खरंतर,नवरा गेल्यानंतर बाई डोक्यात फुलं माळीत नाही.कपाळाला कुंकू लावीत नाही. अशा समजूतीची सुम्या होती.पण सुम्याच्या मुलीने आणि गुरूनाथने तिला तसं न करण्याबद्दल समजावून सांगीतलं होतं.एव्हडंच नाही तर सुम्याची मुलगी तिला एकदा म्हणाली होती की,आपले बाबासुद्धा अशा जुनाट विचाराचे नव्हेत.तू जर का असं केलंस तर त्यांच्या आत्म्याला नक्कीच दुःख होईल.सुम्याच्या मुलीने तिच्या बाबांच्या विचाराचं दिलेलं विवरण आणि गुरूकाकाचंही सांगणं विचारात घेऊन सुम्या कपाळावर कुंकू आणि डोक्यात फुलं माळायला तयार झाली होती.

माणसाने समजूतदार असावं.काळाबरोबर परंपरात होणारा बदल स्वीकृत करावा.आपल्या जवळच्यानी केलेली एखाद्या रुढीची मीमांसा समजवून घेऊन त्यांना आनंद होत असेल तर ती आपल्या आचरणात आणावी.अशा प्रकारचे उपदेश वजा सल्ले सुम्याचा नवरा तिला नेहमी द्यायचा.त्यावेळी तिला तिच्या नवर्‍याची तीव्र आठवण आली होती.

सुम्याने दाखवलेलं अगोदरच माळलेलं सुम्याच्या डोक्यातलं ताजं सोनचाफ्याचं फुल पाहून गुरूनाथ स्वतःच्या वेंधळेपणाचं प्रथम कौतुक करायचा.कामाच्या धांदलीत असं होत असेल किंवा सुम्यावरच्या लहानपणातल्या प्रेमाच्या आतुरलेल्या सवयीचे पडसाद असावेत अशी समजूत करून घ्यायचा.अशा तर्‍हेच्या निरनीराळ्या घटनांचं दर्शन चलाख सुम्याच्या नजरेतून अव्हेरलं गेलं नाही.
एकदा तर तो जेवला असतानाही आपण जेवलो नाही असं म्हणून सुम्याशी वाद घालत होता.

सुम्याने हा प्रकार आपल्या मुलीच्या कानावर घातला.सुम्याची मुलगी सुम्यासारखीच चलाख होती.तिने आपल्या आईला सागीतलं की,गुरूकाकाची ही सारी लक्षणं म्हणजे On set of Dementia असावा.(कोकणात ह्या व्याधीला “बाळां” म्हणतात.एमक्या एमक्याक साठी लागल्यामुळे “बाळां”लागला असां म्हणतत.)
सुम्या खूपच दुःखी झाली.सगळं करून गुरूनाथच्याच मागे असली दुःख का येतात ह्याची तिला विवंचना लागली.

मागे एकदा सुख-दुःखाबाबत तिच्या नवर्‍याशी विवेचन करीत असताना तो तिला म्हणाला होता ते आठवलं.सुख आणि दुःख कायमची नसतात.त्यावर ती त्याला म्हणाल्याचं आठवतं की गुरूनाथच्या कपाळी मात्र दुःखच आहे.ते विवेचन तिला सध्याच्या गुरूनाथच्या परिस्थितीची जाणीव होऊन आठवलं.

गुरूकाकाला ह्या गोष्टीची जाणीव नकरता केवळ चेंजसाठी म्हणून मुंबईला घेऊन ये म्हणजे आपण इकडे त्याला अलझायमर स्पेशालीस्टला दाखवू या. असं सुम्याच्या मुलीने एकदा सुम्याला फोनवर सांगीतलं.पुढे काही दिवसानी तसं केलं गेलं.सुम्याला आणि तिच्या मुलीला,गुरूनाथच्या नकळत,त्या केसची माहिती देऊन ,त्या व्यक्तीशी कसं वागायचं हे त्या स्पेशालीस्टने समजावून सांगीतलं.

एक प्रकारच्या प्रोटीनचा पातळ थर मेंदूच्या अगदी वरच्या भागावर जमतो.त्याचं प्रेशर येऊन खालच्या मेमरीवर ताण आणला जातो.काही लोकेशन्स तुटतात काही पुस्सट होतात आणि त्यामुळे विसरभोळेपणा येतो.अर्थात हे त्या स्पेशालीस्टने ढोबळ माहिती देऊन सांगीतलं.नाहीतर हा रोग आणि त्याच्यावरचा अभ्यास फारच गहन आहे.

एरव्हीच्या व्यवहारात गुरूनाथ तसा नॉर्मल वाटायचा.सुम्याच्या आणि त्याच्या लहानपणीच्या आठवणी तो रंगवून सांगायचा.सुम्याला फावल्या वेळात अशा जुन्या आठवणीवर गुरूनाथशी चर्चा करून खूप आनंद व्हायचा.ती सर्व काळज्या विसरून जायची.पण नकळत तिच्या मनावर परिणाम झालेलाही दिसायचा.सुम्याला लो ब्लड प्रेशर होतं.कधीतरी तिला चक्कर आल्यासारखीही वाटायची.गुरूनाथ तिला फार्मसीतून औषधं आणून द्यायचा.

एकदा ती गुरूनाथशी बोलता बोलता चक्कर येऊन पडली.गुरूनाथ खूप भांबावला.
तिला त्याने हलकेच उचलून तिच्या पलंगावर आणून झोपवलं.डॉक्टरानी तिला संपूर्ण विश्रांती घ्यायला सांगीतलं.गुरूनाथने एका बाईला आणून तिची सुश्रुशा करायला सांगीतलं.त्यापलीकडे जाऊन गुरूनाथ तिची सेवा करायचा.

नशिबाचे फांसे म्हणा किंवा नियतीची इच्छा म्हणा कसं असतं ते पहा.आज बिचारी सुम्या,आई -वडीला विना,स्वतःची मुलगी असून ती दूर,अशावेळी शेजार्‍याकडून देखभाल करून घेण्याचा योगायोग तिला आला.पण एकच त्यात समाधानीचा किरण होता.हा शेजारी असातसा शेजारी नव्हता.लहान वयात ज्याच्याशी प्रेम केलं होतं,प्रणय केला होता त्याच्याशी लग्न करून आयुष्याचा जोडीदार म्हणून घ्यायचं नशि्ब नव्हतं.तरीसुद्धा अशा तर्‍हेने जोडीदाराचंच सुख मिळण्याचा योगायोग तिच्या नशिबी होता.

गुरूनाथने सुम्याच्या मुलीला फोनवरून सुम्याची खुशाली कळवली.सुम्याबद्दल झालेली घटना त्याने तिला समजावून सांगीतली.ती काळजीत पडली.गुरूकाका आणि आपली आई आता आयुष्याच्या अशा पायरीवर येऊन ठेपले आहेत की आपला सहवास त्यांना ह्यावेळी मिळाला नाही तर वडीलांच्या निधनाच्या वेळी झालेली परिस्थिती पुन्हा उद्भवू शकते आणि कसलाही विचार आपल्याला माफ करू शकणार नाही.विचारविनीमय करण्यासाठी कोकणात येत आहे असं आईला तिने सांगीतलं.

खूप दिवसानी मुलीची भेट होणार म्हणून सुम्या थोडी सुखावली.गुरूनाथ करीत असलेल्या तिच्या सेवेचा विचार करून अंथरूणावर विश्रांती घेत पडली असताना एकदिवस तिला तिचं लहानपण आठवलं. लहानपणचा गुरूनाथ आठवला.आणि ती मनात गुणगुणत होती,

चाँद मिलता नहीं सबको सँसार में
है दिया ही बहुत रोशनी के लिए

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ६)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ६)

सुम्याच्या उतारवयातल्या आठवणी

सुम्या आणि तिच्या नवर्‍याला कोकणात रहायला येऊन बराच काळ निघून गेला.सुरवाती सुरवातीला गुरूनाथ आपल्या घरात एकटाच खाणावळीतून डबा आणून जेवायचा.खरं म्हणजे सुम्याने त्याला आल्या आल्या सांगीतलं होतं की तू आमच्या बरोबरोबर जेव म्हणून.पण गुरूनाथला ते अवघड वाटायचं.
नंतर गुरूनाथ एकदा आजारी पडला.सहाजीकच सुम्या आणि तिचा नवरा त्याची देखभाल करायचे.करता करता त्यालाही कळून चुकलं की,बरं झाल्यावर आपण आपला एकट्याचा डाबा आणून जेवणं तेव्हडं योग्य दिसणार नाही.

तेव्हा तो त्यांना म्हणाला,आपल्या तिघांचं जेवण आपण खाणावळीतूनच आणूया.नाहीतरी सुम्याला ह्या वयात दोघांसाठी तरी जेवण करण्याची मेहनत कशासाठी.त्याचा विचार त्या दोघांना पटला.कधीतरी सणावारा दिवशी म्हणून सुम्या खास डिश घरी करायची.बाकी रोजचे व्यवहार चालू रहायचे.सकाळी उठल्यावर आंघोळ करून झाल्यावर गुरूनाथ सोनचाफ्याची फुलं,फुलाची परडीत घालून, त्यांना नेऊन द्यायचा.काही फुलं आपल्या आईवडीलांच्या फोटोला वहायचा.
त्यांच्या खास द्विवशी फुलांचा हार करून त्यांच्या फोटोला वहायचा.

सुम्याच्या मुलीचा मुंबईहून अधून मधून फोन यायचा.त्यांची खूशाली विचारली जायची.गुरूकाकाबद्दल चौकशी करायला ती चुकायची नाही.त्यांचा सर्वांचा बराच घरोबा जमला होता.असं हे सर्व चाललं होतं.

बरेच वेळा सुम्याचा नवरा आपल्या प्रकृतीबद्दल कुरकुर करायचा.त्यांचे दोन्ही पाय सुजायचे.मुंबईला जाऊन एकदा त्यांची सर्व प्रकृती चेक-अप करून घ्यावी असा सुम्याने आपल्या नवर्‍याजवळ प्रस्ताव मांडला.त्या दोघांनी गुरूनाथचा सल्ला घेतला.तो ही त्यांच्या विचाराशी सहमत झाला.सुम्याने आपल्या मुलीला कळवलं.तिने मुंबईला ताबडतोब यायची सुचना केली.

वडीलांच्या प्रकृतीची तपासणी करून डॉकटरनी सांगीतलं की त्यांना सीव्हीअर डायबीटीस आहे.तो जर त्यांनी कंट्रोल केला नाही तर त्यांच्या प्रकृतीला निश्चीतच त्रास होईल.तो कंट्रोलमधे ठेवण्यासाठी त्यांनी औषध लिहून दिलीच त्याशिवाय त्याला पथ्य पाळायला सांगीतलं.

सुम्याची मुलगी आपल्या आईवडीलांना म्हणाली की हे ओल्ड-मिडील-एजचे प्रॉबलेम आहेत.प्रकृतीसाठी नेहमी सादर राहिले पाहिजे.तसं आम्ही करूं असं कबूल करून ती दोघं परत कोकणात रहायला गेली. सुरवातीला वडील आपल्या प्रकृतीची शिस्तीने काळजी घ्यायचे.नंतर पुन्हा कधीतरी त्यांना त्रास व्हायला लागला.मुलीला परत आपल्यापासून त्रास नको म्हणून मुंबईला पुन्हा जायचा विचार त्यांनी टाळला आणि अंगावर काढलं.खरं तर मुलीने त्यांचा त्रास होतं असं कधीही भासवून दिलं नव्हतं.
शेवटी व्हायचं तेच झालं.
त्यांना पायाच्या सुजेमुळे चालायला कठीण व्हायला लागलं.

मुलगी रागवेल म्हणून तिला वेळीच कळवायचं त्यांनी टाळलं.सुम्याने नवर्‍र्‍याची खूप सेवा केली. गुरूनाथसुद्धा औषधं वगैरे वेळेवर घेऊन यायचा.पण काही उपयोग झाला नाही.एकदा त्याच्या शरीरात साखर खूप वाढली.तो भोवळ येऊन पडला.डॉकटर बोलवे पर्यंत तो गेला.

कामाच्या धांदलीत सुम्याच्या मुलीचं आईवडीलांची कसून चौकशी करण्यात दुर्लक्ष झालं.सर्व ठीक असणार अशा समजूतीत ती राहिली.पण ज्यावेळी वडीलांच्या दु:खद निधनाचा फोन तिला आला,तेव्हा तिला खरोखरच धक्का बसला.ती आहे तशीच कोकणात आली.आईला पाहून तिला सहाजीकच खूप दु:ख झालं.थोडे दिवस तिला गुरूकाकांच्या देखरेखेखाली ठेवून मुलीने परत कोकणात येऊन आईला मुंबईला घेऊन जाण्याचा विचार केला.

त्याप्रमाणे ती एकदिवस मुंबईहून कोकणात येऊन आईला घेऊन गेली.गुरूनाथ इकडे कोकणात एकटा पडला.सुम्याचा मुंबईला नातवाईच्या संगतीत राहून वेळ कसा जात होता कळत नव्हतं.नवर्‍याची मधूनमधून आठवण येत असायची.नवर्‍याचे शब्द तिला आठवायचे.आयुष्य म्हणजे योगायोग.उद्या काय होईल हे कुणालाच ठाऊक नसतं.सुम्याच्या मुलीचा कंपनीच्या कामात पुरा वेळ जायचा.आपली आई आपल्या सहवासात आहे हे पाहून तिला बरं वाटायचं.

एक वर्ष उलटून गेल्यावर सुम्याला मुंबईचा कंटाळा यायला लागला.कोकणातल्या घराची तिला आठवण यायची.गुरूनाथ एकटाच असतो याचही तिला बरं वाटत नसायचं.
नवर्‍याचे शेवटचे दिवस जिथे गेले तिथेच आपण जावं. आपलं ही तिकडेच बरंवाईट व्हावं असं तिला वरचेवर वाटायचं.

एकदा सुम्याने आपल्या मुलीकडे कोकणात जाण्याचा विषय काढला.वर्षभर राहून कंटाळली असेल तेव्हा आईने कोकणात थोडा बदल म्हणून जावं.गुरूकाका तिकडे असल्याने तिला आईची तेव्हडी काळजी करायला नको असंही वाटायचं.थोड्या दिवसाठी जाणार असशील तर मी तुला कोकणात सोडून येते ह्या बोलीवर सुम्याला तिची मुलगी घेऊन गेली.सध्यातर जाऊया थोड्या दिवसासाठी,पुढचं मग बघुया ह्या विचाराने सुम्या कोकणात गेली.

गुरूनाथला नक्कीच खूप आनंद झाला.तिच्या देखभालासाठी सुम्याच्या मुलीने एक बाई ठेवली होती. गुरूनाथने खाणावळीतून जेवणाची सोय केली होती.कोकणाच्या वातावरणात सुम्याचा वेळ मजेत जात होता.तिच्या मुलीचा नियमीत फोन यायचा.तिची चौकशी व्हायची.वडीलांच्यावेळेला आपल्याकडून चौकशीला हयगय झाली हे लक्षात ठेऊन ती आपल्या आईची आणि गुरूकाकाची अगदी नियमीत चौकशी करीत असायची.

गुरूनाथ आपल्या फार्मसीच्या कामात दिवसा दंग असायचा.संध्याकाळी आल्यावर सुम्याकडे जाऊन गप्पा गोष्टीत वेळ घालवायचा.जुन्या लहानपणाच्या आठवणी काढीत असायचे,नंतर शिक्षणासाठी दोघंही दुसर्‍या शहरात गेली होती त्यावेळच्या आयुष्याचा आठवणी काढीत असायचे.सुम्याचं लग्न झाल्यावर,गुरूनाथ आपल्या एकट्या आयुष्यातल्या दिवसांची आठवणी सांगून,गप्पा मारून दोघंही वेळ घालवीत असत.

म्हातारपणाची चाहूल लागू लागल्यानंतर दोघही एकमेकांच्या प्रकृतीची काळजी घेत असत.सुम्याची मुलगी मधून कधीतरी कोकणात येऊन त्यांना कंपनी देत असे. तिलाही कोकणात आल्या दिवसात कामावरून विसावा म्हणून मिळणारी व्हेकेशन मिळते असं वाटायचं.तिच्या मुलालाही कोकण खूप आवडायचं.जास्त करून तो पावसाळ्यात यायचं पसंत करायचा.कोकणातला पाऊस कुणाला आवडणार नाही?

एकदा पावसाला सुरवात झाली की सर्व आसमंत हिरवं गार व्ह्यायचं.हवा अगदी थंड व्हायची.सुम्याच्या मुलीला आणि तिच्या मुलाला पावसात येणारे खाडीतले मासे खूप आवडायचे.आई आणि तो गुरूकाकाबरोबर बंदरावर जाऊन रापणी किनार्‍याला लागल्यावर होड्यातून येणारे फडफडणारे मासे विकत घ्यायचे.गुंजले,सुळे,शेतकं,काळूद्रं
असे पावसातले किंवा खाडीत मिळणारे मासे आणून दिल्यावर सुम्या त्याचे छान पदार्थ करायची. तिखलं,सुकं,तळलेले मासे असे प्रकार खाऊन तिची मुलगी आणि नातू खूप सुखायचे.कधी कधी वेळ मिळाल्यावर सुम्याचा जावईसुद्धा कोकणात येऊन त्यांना कंपनी द्यायचा.मुंबईत पावसात धंदा तसा मंदच असायचा.त्या स्लॅक-पिरयडमधे ही सर्व मंडळी कोकणात येऊन रहायची.आणि नंतर मुंबईला परत यायचे.दिवसामागून दिवस जात होते.

कोणच घरी नसल्यावर सुम्याला एकटं एकटं घर खायला यायचं.अशावेळी ती घराच्यामागच्या परसात जाऊन बसायची आणि लहानपणाची आठवणी काढायची एकदा तिला नवर्‍याची खूपच आठवण आली. नेहमीच्या रिवाजात ती आपल्या मनात गुणगूणली,

प्रीति करूनी विसरलास प्रीतिची रीति
जशी अनुरति करिती पंतग अन ज्योती
आता फक्त माझे उदव्हस्त उपवन राहिले
अंतरातले मनोरथ अंतरातच सामावले
सांगशील का ते दिवस कुठे गेले?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ५)

उतार वय होण्या अगोदर जे आयुष्य असतं ते ही मनाची द्विधा करीत असतं त्यावेळच्या आठवणी.

सुम्याच्या मुलीची अमेरिकेतली कॉलेजची वर्ष आता संपत आली होती.सुम्याचा एक प्रश्न तिच्या मुलीने सोडवला होता.सुम्याच्या मुलीला अमेरिकेतच एक चांगला जोडीदार मिळाला होता.तो पुण्याचाच होता. तिच्या बरोबर शिकत होता.अमेरिकेत जास्त काळ न थांबता भारतात परत जायचा दोघांचा विचार पटत होता.
सुम्याच्या मुलीने आपल्या जोडीदाराविषयी आपल्या आईवडीलांना कळवलं होतं.मुलीची बातमी कळल्यावर सुम्या तिच्या नवर्‍याला म्हणाली सुद्धा.तिच्या वेळचे हे दिवस निराळे होते.जोडीदार मनात असला तरी.आईवडीलांना सांगण्याची बिशाद नव्हती.आईवडील योग्यवेळी आपली सोयरीक बघणार.आणि त्यांनी केलेली निवड आपल्यासाठी योग्यच असणार.अशी त्यावेळची तिच्या वयाच्या मुलींची विचारसरणी असायची.

तिचं आणि गुरूनाथचं प्रेम जुळत होतं.पण शिक्षणाच्या निमीत्ताने त्यांच्या दोघांची फार्रकत झाली होती. होतं ते बर्‍यासाठी होतं असा विचार त्यावेळी प्रबळ असायचा.
आणि तिच्या बाबतीत जे झालं ते योग्यच झालं असं सुम्याने नवर्‍याला प्रांजाळपणे सांगून टाकलं.

सुम्याचं हे ऐकून तिच्या नवर्‍याला गहिवरून आलं.तो तिला म्हणाला की, त्या वयात बर्‍यांचं असं होतं. आयुष्य हे एक योगायोग आहे.आपण म्हणत असतो की मी हे केलं,मी ते केलं पण खरं तर आपल्या नकळत तसं होण्यासाठी आपण केवळ निमीत्त असतो.असा विचार करून बर्‍याच गोष्टीकडे पाहिलं की आपल्याला नाहक टेन्शन येत नाही.नाहीतरी होणारं होऊन गेलंलं असतं.आपण आपल्या मुलीचा पुढे काय विचार आहे त्याचा विचार करूंया.

सुम्याच्या मुलीने इकडे येऊन आपलं लग्न करून घेउन आपला संसार थाटावा.त्या दोघांना आपण आपली मुंबईची जागा देऊंया.त्या जागेत राहून,त्यांनी संसार थाटून नोकरी किंवा बिझीनेस त्यांना हवं ते करावं.

आणि तसंच झालं.सुम्याच्या मुलीने भारतात परत येऊन त्या जोडीदाराशी लग्न केलं.गुरनाथ त्यांच्या लग्नापुरता येऊन गेला होता.दोघंही कंप्युटर सॉप्टवेअर शिकल्याने त्यांनी मुंबईत आपली कंपनी स्थापून लहान मोठ्या हॉटेलांचं मॅनेजमेंट application लिहीण्याचा बिझीनेस चालू केला.भरपूर यश मिळत होतं. त्यांन्या एक मुलगाही झाला.पुण्याला सुम्याकडे त्याला ठेवून ती दोघं आपल्या धंद्यात लक्ष देत होती.

अशीच काही वर्षं निघून गेली.नातुही मोठा होऊन शाळेत शिकत होता.सुम्या आणि तिचा नवरा थोडे दिवस चेंज म्हणून कोकणात जाऊन राहिले.गुरूनाथ त्यांच्या शेजारीच रहात असल्याने त्यांच्या रोजच्या गाठीभेटी व्हायच्या.गुरूनाथचे आईवडीलही त्यांना बोलायला मिळायचे.काही दिवस कोकणात राहून सुम्या आणि तिचा नवरा पुण्याला परत आले.अधूनमधून ते मुंबाईला सुम्याच्या मुलीकडे जायचे.नातवाच्या संगतीत राहिल्याने त्यां दोघांचा वेळ मजेत जायचा.

गुरूनाथचे आईवडील अधूनमधून आजारी व्हायचे.एकट्या गुरूनाथची त्यांची सेवा करताना तीरपीट उडायची.कधी तरी त्याच्या मनात विचार यायचा,लग्न केलं असतं तर बरं झालं असतं असं त्याला वाटायचं.पण सुम्याकडून मिळणारी प्रेमाची सर दुसर्‍या कुणाही मुलीकडून मिळणार नाही ह्याची त्याला जाणीव व्हायची.आणि झालं ते बर्‍यासाठीच झालं असं मनात आणून तो स्वतःची समजूत करून घ्यायचा.

एक दिवशी गुरूनाथची आई गंभीर आजारी झाली.तिला त्याने जवळच्या हॉस्पीटलात नेली.पण ती बरी होऊन घरी आली नाही.तिच्या निधनानंतर त्याचे वडीलही एक महिन्याच्या आत निर्वतले.असं कधी कधी होतं म्हाणतात.आपला पार्टनर गेल्याचं दुःख अनिवार्य होऊन माणूस जातो.गुरूनाथ एकटा झाला.त्याला बाळा म्हणायला मोठं असं आता कुणी उरलं नव्हतं.अख्खं घर त्याला खायला यायचं.गुरूनाथची ही परिस्थिती सुम्याला कळल्यावर ती थोडी अस्वस्थ झाली.ती नवर्‍याला म्हणाली की आपण कोकणात जाऊया.गुरूनाथबद्दल तिला खूप काळजी वाटायला लागली होती.

पुण्याच्या जागेत नाहीतरी असाच वेळ जात असल्याने कोकणातलं त्यांचं घर बंद ठेवण्या ऐवजी आपण कायमच तिथे जाऊन रहावं असा त्यांचा विचार व्ह्ययला लागला.सुम्याने आपल्या मुलीशी विचारविनीमय केला.तिलाही त्या दोघांचा विचार पटला.खर्चासाठी लागले तर आपण आणखी पैसे तिथे पाठवू असं मुलीने त्यांना सांगीतलं.

गुरूनाथला ज्यावेळी सुम्याचा हा विचार कळला त्यावेळी तो खूपच आनंदी झाला.
नको हे आयुष्य असं मध्यंतरी त्याला वाटत होतं.ती दोघं कोकणात येउन रहाणार आहेत याचा त्याला खूपच आनंद झाला असं त्याने सुम्याला कळवलं.सुम्याच्या नवर्‍याने तिला सांगीतलं की,आयुष्यात सुख आणि दुःख कायमची नसतात.पण एव्हडं मात्र खरं की कुणी तरी म्हटलंय की,
“सुख जवापाडे,दुःख पर्वाता एव्हडे”
हे अगदी खरं आहे.सुम्या त्याला म्हणाली की गुरूनाथ सारख्या काही माणसाना आयुष्यभर दुःखच जास्त सोसावं लागतं.थोड्याच दिवसात पुण्याचा गाशा गुंडाळून ती दोघं आता कायमची कोकणात जायला सज्ज झाली होती.

जाण्याच्या आदल्या दिवशी सुम्या बाल्कनीत एकटीच उभी होती.तिला कोकणातल्या लहानपणातल्या आय़ुष्याची एकदम आठवण आली,गुरूनाथ बरोबरचे ते लहानपणातले दिवस आठवले,गेले ते मजेचे दिवस होते असं मनात म्हणाली,गुरूनाथालाही लहानपणाची दिवस आठवत असतील का?

कळश्यात बावीतला पाणी घेऊन
तुझ्या अंगावर मी उपडी करय
तू पाठमोरो होऊन अंगाक साबू चोळीस
मी तुझ्याकडे टक लावून बघतय म्हणून
तू लाजून नजर दुसरीकडे फिरवीस
बघ माझी तुकां आठवण येतां कां?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे (कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ४ )

आपल्या जीवनाच्या प्रवासात आपण एक मात्र निमीत्त असतो.(जीवन प्रवासातल्या आठवणी)

दिवसामागून दिवस जात होते,वर्षामागून वर्ष.गुरूनाथचा आणि सुम्याच्या कुटूंबाचा सहवास वाढत होता. एक दिवशी अचानक गुरूनाथला कोकणातून त्याच्या आईवडीलांकडून निरोप आला.त्याच्या वडलांना बरं वाटत नव्हतं तू लागलीच निघून ये.

गुरूनाथचे आईवडील त्याला वरचेवर सांगायचे की तू लग्न करून घे.तुझेही पुढलं आयुष्य सुखकर जाईल आणि आमच्या म्हातारपणी तुझ्यावर जास्त ताण पडणार नाही.पण तो त्यांचं एकून घेऊन वेळ मारून न्यायचा.वडील आजारी झाल्याचं समजल्याने त्याच्या मनात विचार यायला लागला की लग्नाचा विचार करायला हवा होता. .पण सुम्याचा चेहरा डोळ्यासमोर येऊन त्याचा विचार बदलायचा.त्यापेक्षा आपण इकडचं सगळं सोडून कोकणात जावं.तिकडे एखादा जॉब घेऊन तिकडच्या आपल्या हजेरीत आईवडीलांची सेवा करावी,असं त्याच्या मनात यायला लागलं.

मध्यंतरी सुम्याच्या वडीलाना वार्धक्यामुळे वरचेवर आजारी व्ह्यायला व्हायचं.आणि एकदा खरंच ते गंभीर आजारी झाले.त्याना पुण्याला हॉस्पिटलमधे ठेवलं होतं.गुरूनाथला कळल्यावर तो तसाच पुण्याला गेला. तोपर्यंत वडलांना घरी आणलं होतं.गुरूनाथ त्यांच्या सेवेसाठी काही दिवस पुण्याला राहिला.गुरूनाथचा असा प्रेमळ स्वभाव पाहून सुम्याचा नवरा फार खजील झाला.सुम्यालापण गुरूनाथचा आदर वाटत होता. ज्यावेळी सुम्याला कळलं की त्याचे वडीलही आजारी आहेत आणि तो येण्याची ते वाट पहात आहेत त्यावेळी ती त्याच्या मागेच लागली की तू इकडची काळजी न करता तडक कोकणात जावं.

सुम्याच्या वडीलांची सेवा करताना गुरूनाथला आपल्या आजारी वडीलांचीपण आठवण यायची.पण योगायोग असा झाला,की सुम्याचे वडील परत गंभीर आजारी झाले आणि त्यांना परत हॉस्पिटलात ठेवावं लागलं.निमोनीया होऊन ते दोन दिवसातच गेले.गुरूनाथला आता काय करावं समजेना. त्याला आपल्या वय झालेल्या वडीलांची आठवण येऊन त्याने कोकणात जाण्याचं पक्कं केलं.सुम्याला त्याने आपला विचार सांगीतला.सुम्या त्याला तसं करण्याबद्दल मागेच लागली.मुंबईची जागा भाड्याने देऊन तो कोकणात गेला.गुरूनाथची गैरहजेरी सुम्या कंपनीला फार जाणवायला लागली होती.सुम्याच्या मुलीलापण गुरूकाकाच्या सहवासाची गोडी लागली होती.आईवडील आपल्या कामात व्यस्त असताना गुरूकाकाची तिला कंपनी मिळायची.गुरूनाथसुद्धा तिच्यावर मुलीसारखं प्रेम करायचा. गुरूकाकाकडे ती बरेच वेळा
स्वतःच्या भावी जीवनाबद्दल चर्चा करायची.आता गुरूकाका गेल्यामुळे ती आपल्या भविष्याचे जास्त गंभीरपणे विचार करायला लागली होती.

सुम्याची मुलगी आता बरीच मोठी झाली होती.कॉलेज संपवून ती अमेरिकेत पुढच्या शिक्षणाचा विचार करू लागली होती.सुम्याच्या नवर्‍याने तिच्या अमेरिकेतल्या खर्चासाठी अगोदर पासून पैसे जमवायला सुरवात केली होती.सुम्याचं आणि त्याचंही वय वाढत चाललं होतं.मुलगी अमेरिकेत गेली की जवळ जवळ चार-पाच वर्षंतरी परत येणार नाही.तिच्या गैरहजेरीत त्या दोघांचंआयुष्य एकटेपणाचं होणार होतं. मुलगी परत येईपर्यंत कसे तरी दिवस काढावेत आणि ती आल्यावर ती इकडे येऊन लग्न करायला तयार असेल तर तिचं लग्न करून देऊन आपण कोकणातल्या घरात जाऊन रहावं.असा काहीसा विचार सुम्याच्या डोक्यात फिरत होता.पुण्याची जागा भाड्याने देऊन मुंबईची जागा मुलीला द्यावी असा विचार तिने आपल्या नवर्‍याजवळ मांडला होता.तिचा नवरा तिच्या नेहमी सांगण्यात असल्याने तुला जे आवडेल ते मी करायला तयार आहे.असं तिला त्याने समजावलं होतं.

गुरूनाथ कोकणात जाऊन राहिला.आईवडीलांची सेवा करीत होता.एका फार्मसीत त्याला काम मिळालं होतं.आईवडीलांच्या औषाधाची ओघाने सोय होत होती.कोकणातून तो सुम्याच्या संपर्कात होता.त्यांच्या बंद घराची तो देखभाल करायचा.मागे परसात गेल्यावर त्याला सुम्याची आठवण यायची.सोनचाफ्याचं झाड आठवण देउन सतावत असायचं.झाडाल खूप फुलं लागायची.सुम्याची आठवण आल्यावर ओंजळभर सोनचाफ्याची फुलं काढून गडग्यावर पसरून ठेवायचा.

सुम्याला कधी त्याची आठवण आल्यावर तिच्या मनात यायचं,
मागे परसात गेल्यावर
तुका सोनचाफो दिसतलोच
ओंजळभर फुलां काढून
गडग्यावर नेऊन ठेव
बघ माझी आठवण येतां कां?

इतकी वर्ष संसार करूनही,लहानपणी जीव्हारी लागलेल्या स्मृती सहजासहजी फुसल्या जात नाहीत हेच खरं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ३)

सुम्याच्या लहानपणातल्या प्रेमासंबंधाच्या सतावणार्‍या त्या आठवणी

सुम्या,तिची मुलगी आणि नवरा घाईगर्दीने कोकणात गेली होती कारण,सुम्याची आई बरीच आजारी होती.एक महिना तीं कोकणात राहिली.आईला मुंबईला आणून चांगल्या डॉक्टरला दाखवायचं असा त्यांचा विचार होता.पण हा विचार ऐकून आई खूप नाउमेद झाली.आणि दोन दिवसातच तिचा अंत झाला. सुम्याला आता बेत बदलावा लागला.म्हातार्‍या वडीलाना आपल्याबरोबर मुंबईला घेऊन जाण्याचा विचार त्यांनी केला.आणि त्याप्रमाणे कोकणातलं घर बंद करून वडीलांना घेऊन मुंचईला आले. जाताना गुरूनाथच्या आईवडीलांकडे त्यानी घराची चावी दिली आणि घरावर लक्ष ठेवायला विनंती केली.

गुरूनाथने सुम्याच्या शेजार्‍यांचा फोन घेत्तला होता.दर विक-एन्डला त्यांना फोन करून सुम्या आली का ह्याची चौकशी करीत राहिला.ती मंडळी आल्याचं क्ळल्यावर दुसर्‍या आठवड्यात तो सक्काळीच पुण्याला आला.सुम्याच्या नवर्‍याने,कोकणातून आल्याआल्या घर साफ करून रहात्याजोगं केलं.अधून मधून घराच्या बाहेर आल्यावर त्याला बाहेर भिंतीवर लावलेल्या टपाल पेटीतून फुलाचा वास येत होता.बाहेरच्या टपाल पेटीतून त्याने ज्यावेळी आलेली पत्र काढली त्यावेळी त्याला पेटीत कोमेजून-सुकून गेलेली, सोनचाफ्याची फुलं मिळाली.

सुम्याला त्याने ते सांगीतले.सुम्या चटकन गंभीर झाली आणि खजीलही झाली.सुम्याचा तसा तो चेहरा पाहून तिच्या नवर्‍याचं त्या सोनचाफ्याच्या फुलांबद्दल कुतूहल वाढलं.रात्री निवांतपणे मी तुम्हाला शक्यता सांगते असं म्हणून तिने त्याची समाधानी केली.रात्र येईपर्यंत एकटं मन असताना तिला त्या घटनेला,पेटीतल्या फुलांच्या घट्नेला, गुरूनाथ कारण तर नाही ना?असं तिच्या मनात येत राहिलं.

रात्री वडील आणि मुलगी झोपली असं पाहून सुम्याने गुरूनाथबद्दल नवर्‍याला सर्व हकीकत सांगीतली. लहानपणी त्यांच्या दोघातले खेळ,त्या बावीकडच्या आंघोळी, गुरूनाथकडून मिळणारी ओंजळभर सोनचाफ्याची फुलं,ह्या सर्व हकीकतीचं कथन तिने नवर्‍याला प्रामाणीकपणे सांगीतलं.सोनचाफ्याची फुलं तिला का आवडतात ह्याचं कुतूहल त्याच्या मनातून संपूष्टात आलं.त्याने सुम्याला धीर दिला.आपण अवश्य मुंबईला जाऊन गुरूनाथचा पत्ता काढुया असं सुम्याला सांगीतलं.सुम्याचा, तिच्या नवर्‍याबद्दलचा, आदर द्विगूणीत झाला.

तो रविवारचा दिवस होता.सुम्या,नवरा आणि त्यांची मुलगी रविवार असल्याने सकाळी गाढ झोपली होती. दरवाज्याची बेल वाजल्यावर सुम्याच्या वडीलांनी दार उघडलं. गुरूनाथला पाहून ते चकीत झाले आणि खूशही झाले.गुरूनाथ घरात येऊन वडलांच्या पाया पडला.सुम्याच्या आईचं अकस्मात निर्वतण्याचं कारण तो तिच्या वडीलाना विचारत होता.ऐकून त्याला खूप वाईट वाटलं.सहाजिकच,लहानणापासून तो सुम्याच्या आईच्या परिचयात होता.

सुम्या-मंडळी अजून उठली नव्हती कारण त्यांना सकाळीच बेल ऐकून पेपर आला असं वाटलं.पण वडलांचं आणि गुरूनाथचं बोलणं ऐकून,गुरूनाथचा आवाज ऐकून, सुम्या लगबगीने उठली.किलकिले डोळे करून पडद्या आडून तो गुरूनाथच आहे ह्याची खात्री करून घेतली.स्वच्छ तोंड धुऊन केस नीटनेटके करून बाहेर आली.दोघानी इतक्या वर्षानी एकमेकाला पाहिल्यावर जून्या आठवणी भर्रकन डोक्यातून मनात शिरल्या.

“तू हंय कसो? तुका आमचो पत्तो कोणी दिलो.?इतके दिवस इलय नाय कसो?”
असे एकामागून एक प्रश्न विचारती झली.
मितभाषी गुरूनाथ स्वतःशीच हसला.सुम्यापण लाजली आणि हसली.तिच्या उजव्या गालावरची खळी खुललेली पाहून गुरूनाथचं मन एकदम कोकणातल्या त्या बालपणाच्या दिवसात गेलं.आंबाड्यात माळलेला सोनचाफा आणि उरलेली गडग्यावरची फुलं ओंजळीत घेऊन आपल्याकडे बघून हसत असतानाची ती गालावरची खुललेली खळी त्याला आठवली.

सुम्यापण बालपणाच्या कोकणात गेली.ओंजळीतली फुलं हातात घेऊन एक फुल बाजूला करून उरलेली फुलं गडग्यावर ठेवून हात उंच करून एक फुल आंबाड्यात माळण्याच्या प्रयत्नात असताना उंच केलेले हात पाहून चेहर्‍यावर नजर खिळून असलेल्या गुरूनाथची नजर कशी ढळायची.त्याला पाठमोरी होऊन मी ते सोनचाफ्याचं फुल आंबाड्यात कशी माळायची.उलट फिरून गुरूनाथकडे बघून कशी हसायची.आणि लगबगीनं घरात कशी पळून जायची हे सर्व आठवलं.
मनाचा वेग वीजेच्या वेगापेक्षाही जास्त असतो असं म्हणतात ते खोटं नाही.

तेव्हड्यात,सुम्याचा नवरा तोंड धूऊन बाहेर आला.बरोबर मुलगीपण आली आणि आजोबांच्या मांडीवर जाऊन बसली.सुम्याचं हे छोटं कुटूंब बघून गुरूनाथला मनापासून आनंद झाला.
गुरूनाथने सुम्याच्या मुलीला जवळ बोलावून खिशातून कॅडबेरीचं चॉकलेट काढून तिला दिलं.

लगेचच सुम्याचा नवरा मुलीला म्हणाला,
“हा तुझा गुरूकाका,माझा धाकटा भाऊ”
सुम्याने नवर्‍याकडे रोखून पाहिलं.नवर्‍याचा मनाचा मोठेपणा तिला जाणवला.
चहापाणी झाल्यावर त्यांचा निरोप घेताना गुरुनाथ त्यांना म्हणाला.
“पुन्हा कधीतरी असोच तुमका भेटूक येयन”

गुरूनाथ निघून गेल्यावर,दिवसभर सुम्याला गुरूनाथची आठवण येत होती.आणि ते स्वाभाविक होतं.सुम्याच्या नवर्‍याने तिची मन:स्थिती लक्षात घेऊन तो सुम्याला शक्यतो स्पेस देत होता.किती एकमेकाच्या मन:स्थितीची काळजी घ्यायचे.?

गुरूनाथाला वरचेवर पुण्याला जायला जमत नव्हतं.म्हणून तो मधून मधून फोन करून त्यांची चौकशी करायचा.कधी सुम्या फोनवर आली की त्याला खूप बरं वाटायचं. गुरूनाथ आपल्या नवर्‍या इतकाच आपला आदर ठेवून बोलतो ह्याचं सुम्याला समाधान व्हायचं.मी माझ्या नवर्‍याच्या प्रेमात राहून सुखाचा संसार करीत आहे. पण तू लग्न न करता असाच जीवन जगत आहेस.ह्याची तिला त्याच्याबद्दल खंत व्हायची.पण मग सरस्वती चंद्र ह्या मुव्हीमधलं ते गाणं ती आठवायची.आणि स्वतःची समाधानी करून घ्यायची.बाल्कनीत आली,आणि ते गाणं आठवून गुणगुणी लागली,

छोड़ दे सारी दुनिया किसी के लिए
ये मुनासिब नहीं आदमी के लिए
प्यार से भी ज़रूरी कई काम हैं
प्यार सब कुछ नहीं ज़िंदगी के लिए

तन से तन का मिलन हो न पाया तो क्या -२
मन से मन का मिलन कोई कम तो नहीं
खुशबू (सोनचाफ्याची) आती रहे दूर से ही सही
सामने हो चमन कोई कम तो नहीं
चाँद मिलता नहीं सबको सँसार में
है दिया ही बहुत रोशनी के लिए

खरं म्हणजे गुरूनाथने ह्या गाण्याच्या अर्था-सद्द्श आपलं जीवन जगण्याचा मार्ग पत्करला होता.इतक्यात सुम्याला वडीलांनी तिला बोलवल्याचा आवाज ऐकू आला आणि तिचा विचार भंग झाला.ती लगबगीने आत गेली.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)