जीवन कसं जगणं हे आपल्या हातात आहे.

“शेवटी तिने लतादिदीचं “ऐ मेरे वतन के लोगों” हे गाणं इतकं आळवून आळवून वाजवलं की इतरांबरोबर मी ही उभी राहिले आणि तिच्या निस्संदिग्ध वाजवण्याच्या कुशलतेचंच नव्हे तर तिच्या आवेशपूर्ण संगीताचं जोर जोरात टाळ्या वाजवून प्रशंसा केली.”……इति जया.

जया,माझ्या मित्राची मुलगी बरीच स्मार्ट झालेली दिसली.माझा मित्र नेहमीच तिची तक्रार माझ्याकडे करायचा.मी त्याला म्हणायचो,अरे,परिस्थिती हीच ह्या सर्व गोष्टींना कारण असते.जशी परिस्थिती येते तसं माणूस त्यांना तोंड देत असतो.जरा मोठी झाली की,आपणंच सुधारेल.आणि माझं हे मत खरं ठरलं.
ह्यावेळी जया मला भेटली तेव्हा मी तिला बोलकं केलं.हा सगळा स्मार्ट्नेस तुझ्या अंगात कसा आला? ह्या माझ्या तिला विचारलेल्या प्रश्नावर ती मला सांगत होती.

“माझी आई शाळेत संगीत शिकवायची.पण तिला नेहमी वाटायचं की ती काही संगीतात इतकी काही हुशार नाही, इतकी काही प्रवीण नाही.तिला वाटायचं की संगीतात ती सर्वसामान्य आहे.ती म्हणायची की,ती इतकी काही वाईट नाही पण हवी तशी आवेशपूर्ण नाही.
“सर्वसामान्य” हा माझ्या आईचा शब्द मला आवडला.तो थोडासा दुधीच्या खरी सारखा वाटला.किंवा भेंडीच्या भाजी सारखा वाटला.पण तो शब्द मला जास्तकरून आवडला कारण मी तशीच आहे असं मला वाटलं.मी ही आईच्या पावलावर पाऊल ठेवून संगीतातच स्वारस्य घ्यायची.

माझं जीवन तितकसं वाईट नव्हतं.पण माझ्या जीवनात मी आवेशपूर्ण नसायची.मला आठवतं मी माझ्या मनात विचार करायची की,मी माझ्या जीवनात सर्वसामान्य आहे हे खरोखरंच वाईट आहे पण एखादी गोष्ट मी आवेशपूर्ण करायला गेले तर मी चांगलीच गोष्ट करीन.सर्वसामान्य लोक आपलं जग बदलत नाहीत.मी चांगलीच मोठी
होईतोपर्यंत हीच माझी धारणा होती.जी लोकं सर्वसामान्य अशा घरात जन्माला येतात,त्यांचं कुटूंब सर्वसामान्य असतं अशाना त्यांच्या जीवनात जरूरी ही नसते आणि त्यांची आशा ही नसते की सर्वसामान्यापेक्षा त्यांनी जास्त असावं.अलीकडे अलीकडे पर्यंत मला सर्वसामान्य असणं आनंदाचं वाटायचं.

एकदा मी माझ्या भावाच्या संगीताच्या मेळाव्यात गेले होते.दोन इव्हेंट्स झाले पण ते असे तसेच होते.नंतर एक मुलगी मेंडोलीन घेऊन त्यावर काही गाणी वाजवू लागली.
सुधीर फडक्यांची सर्वांना आवडणारी एक दोन गाणी तिने वाजवली.नंतर पाडगांवकरानी लिहिलेली आणि श्रीनिवास खळे यांनी चाल दिलेली दोन गाणी तिने मेंडोलीनवर वाजवली.मी संगीतात तशी सर्वसामान्य असली तरी चांगलं, सुमधूर संगीत कसं असावं हे मला माहित होतं.मी आगदी निवांत बसून,अगदी मोहित होऊन विस्मयकारक
मुलीच्या वाजवण्यात स्वारस्य घेत होते.

ती मुलगी नऊवीत शिकत असावी.पण ती यापूर्वीच संगीतात माझ्या वयाच्या मुलींच्या पार पुढे गेलेली होती. ती स्टेजवर बसून वाजवत होती.हॉल अर्धाच भरलेला होता.
त्यात मुलांचे आईबाबा आणि बरीच लहान मुलं होती.पण ती अशा अविर्भावाने वाजवीत होती की ती जणू शण्मुखानंदासारख्या मोठ्या ऑडीटोरीयम मधे वाजवत आहे असं भासवीत होती.शेवटी तिने लतादिदीचं “ऐ मेरे वतन के लोगों” हे गाणं इतकं आळवून आळवून वाजवलं की इतरांबरोबर मी ही उभी राहिले आणि तिच्या निस्संदिग्ध
वाजवण्याच्या कुशलतेचंच नव्हे तर तिच्या आवेशपूर्ण संगीताचं जोर जोरात टाळ्या वाजवून प्रशंसा केली.

घरी आल्यावर मी माझ्या मलाच म्हणाले,कसले विचार त्या मुलीच्या डोक्यातून जात असतील?.कारण सहाजिकच तिचा मेंदू माझ्या मेंदू सारखा नसावा.माझ्या मनातला विचार संपताच मी किती बावळट आहे असं मला वाटलं. अर्थात तिचा आणि माझा मेंदू सारखाच चालत असावा. प्रतिभावान असो नसो पण आम्ही दोघं माणसंच आहोत.

जगात प्रथम येताना बोलता चालता येत नव्हतं किंवा हे जग आम्हाला बदलता येत नव्हतं. कदाचित आमची वाढ निरनीराळ्या घरात झाली.आम्हाला निरनीराळ्या संधी मिळत गेल्या असाव्यात.पण रोज सकाळी उठल्यावर दोघांना एकच निवड होती—आम्हा दोघींना आपलं जग आम्ही कसं बदलावं ह्याची निवड होती.

सर्वसामान्य जीवन न जगण्याचं मी ठरवलं.अजून माझा कुठच्या मोठ्या कार्यक्रमात गाण्याचा कार्यक्रम झाला नव्हता.तरीपण आवेशपूर्ण जीवन जगायचं मी ठरवलं.मी रोज सकाळी उठायची त्यावेळी जणू मी नव्याने जन्म घेतला असं वाटून घ्यायची.मी प्रत्येक व्यक्ती सारखीच आहे असं समजायची.माझं नावलौकिक आहे अशी पुष्टि
करण्यासारखं काही नव्हतं.तसंच माझा भुतकाळ कमी लेखण्यासारखाही नव्हता.पण जर का मी माझा पहिलाच श्वास घेऊन कालच्या दिवसाबद्दल तळतळाट केला तर मग मात्र मी सर्वसामान्य जीवन जगण्याची निवड करीत आहे असं होईल.त्याऐवजी मी प्रत्येक नवीन क्षण आवेशपूर्ण रहावं हेच खरं.आवेश यायला कुणा स्वर्गातून आलेल्या परीचा आशिर्वाद मिळायची जरूरी नाही.आवेशाची निवड त्या मेंडोलीन वाजवणार्‍या मुलीची होऊ शकते तशीच माझी पण.”

जयाचं हे सर्व बोलणं ऐकून मला माझ्या मित्राची आठवण आली.जयाचा हा निर्धार बघून तो पण यापुढे आवेशपूर्ण वागून आपल्या मुलीची प्रशंसा माझ्याकडे येऊन कधीतरी करील ह्या अशावर मी माझं समाधान करून घेतलं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

Advertisements

रघुनाथचं जागृत देवस्थान

“कुणीतरी मोठ्या शास्त्रज्ञाने म्हटलंय की,ब्रम्हांड एव्हडं अभिज्ञ आहे की इतर पदार्थातून ते आपलं रूप दाखवित असतं.”

मी रघुनाथल म्हणालो,
“आमच्या बालपणापासून आमच्यावर देवाबद्दलचे संस्कार भरपूर झालेले आहेत.त्यामुळे “मी देव मानतो”,”मी अमुक अमुक देव किंवा देवी मानतो किंवा मानते” “अमुक देव किंवा देवी मला पावते”असे बोल अनेक वेळा ऐकायला यायचे.खरं किती आणि खोटं किती हा सर्व श्रद्धेचा विषय आहे यात मुळीच शंका नाही.
नंतर आम्ही जसजसे शिक्षण घेत गेलो,विज्ञान-शास्त्र जास्त कळायला लागलं तसं देवाच्या अस्तित्वाची मनात शंका यायला लागली. “फेसबूक-गुगलच्या जमान्यामधे,सायन्सची आणि टेक्नॉलॉजीची झपाट्याने होत असलेली प्रगती पाहून, नवीन डोळ्यानी जगाकडे पहाण्याची वृत्ती वाढत आहे.”

माझं हे ऐकून रघुनाथ मला म्हणाला,
“हल्लीची मुलं स्वतंत्र विचाराची आहेत.सायन्समधे होणार्‍या प्रगतीमुळे ही मुलं,
“बाप दाखव नाहीतर श्राद्ध घाल”
असं म्हणायला कचरत नाहीत.आमच्या वेळी मात्र आमच्या बाबांनी काही सांगीतलं आणि आम्हाला पटलं असो वा नसो मान वर करून त्यांना “का?” असा प्रश्न करणं शक्य नव्हतं.आणि त्यामुळे बरोबर असो वा नसो परंपरा चालूच रहायची.आणि आमच्या बाबानी सुद्धा आमच्या सारखंच केलं असावं.”

मी रघुनाथला म्हणालो,
“पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते असं म्हणणार्‍यांना मूर्ख समजलं गेलं.कारण आकाशात पाहिल्यावर आपल्या जागेवरून सूर्याचं स्थान हललेलं दिसतं. प्रत्यक्ष परिस्थिती सायन्समुळेच सिद्ध करता आली.आणि ते समजून घ्यायला बराच अवधी जावा लागला.आता सायन्स समजून घ्यायला फार वेळ लागत नाही.नव्हेतर ते समजून न घेता आपलंच खरं आहे आणि तसं नसेल तर ते खोटं आहे ते तुम्ही सिद्ध करून दाखवा असा अट्टाहास करणार्‍यांचा हट्ट पुरवायला ह्या फेसबूक-गुगल वापरणार्‍यांना वेळही नाही आणि गरजही भासत नाही.”

लोकांना जसं वाटतं तसं त्यानी करावं.देव मानायचा नसेल तर भले त्यांनी तसं करावं.आणि ज्यांना घरातल्या एका कोपर्‍यात त्यांना आवडणार्‍या देवाची मुर्ती ठेवून त्याला फुलं,सुपार्‍या प्रसाद ठेवून पुजलं आणि माझ्या देवावर माझा विश्वास आहे,तो मला पावतो माझं कल्याण तोच करणार आहे वगैरे वगैरे समजून कुणी आपल्या अंतरात विश्वास ठेवून सुखाचं, आनंदाचं जीवन जगत आहे तर भले जगु देत त्याला. अशा निर्णयाला मी आणि रघुनाथ आलो होतो.

आणि त्याचं कारण म्हणजे रघुनाथला आणखी काही निराळं मला सांगायचं होतं.
रघुनाथ मला म्हणाला,
“मी निसर्गाला देव मानतो.त्याची कारणं आहेत.
निसर्गाची बुद्धिमत्ता म्हणा,हुशारी म्हणा,अक्कल म्हणा ती मला भावते.
विश्वाच्या उत्क्रांतीमधे जी काही आकस्मिक निवड होत असते त्यात शिवाय आणखी काहीतरी घडत असावं.
दुसरी गोष्ट निसर्गाच्या बुद्धिमत्तेबद्दल बोलायचं झाल्यास,पाचक रस हे एखाद्या वनस्पतीत कसे विकसीत होत असतात?आणि कुजक्या मांसाचा आणि कुजलेल्या पानाचा वास घेऊन एकत्रीतपणे काही वनस्पती आकर्षित झालेले किडे-मकोडे कसे सापळ्यात पकडल्यासारखे धरून ठेवतात?वनस्पतीचा किंवा किड्यांचा वापर करून विषाणु त्यांचं
जीवन-चक्र कसं पूर्ण करीत असतात?एका बेटावर गाणारा पक्षी दोन तीन पिढ्यामधे आपल्या शेपट्या एका इंचावर कसे विकसीत करू शकतात? आणि तेसुद्धा त्या बेटावर उगवत असलेल्या विशेष आकाराच्या फुलांच्या सानिध्यातच हे असं कसं करू शकतात?.

DNA आणि त्याच्या निकट असलेले वातावरण ह्यामधे सहजीवि संबंध असावेत.कारण जवळच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलाची जाण एक प्रकारच्या नकळत झालेल्या शरीरातल्या बदलाच्या बोधामुळे नवीन जीवित राहण्याची कार्यनीति उदयास येऊ पहाते, ती कार्यनीति बहुतेक अगोदरच असलेली शरीरातली रचना आणि त्यामागचा उद्देश्य
ह्याचा विचार करून उदयास येत असावी.हा त्यांचा उद्देश्य, होत असलेल्या अनुकरणावरून, बहुतेक लक्षात येत असावा.एक उदाहरण म्हणजे समुद्रात सापडणार्‍या अमिष दाखवणार्‍या मास्याची किंवा अमिष दाखवणार्‍या कुर्लीची जात समजून घ्यायला हवी.हे दोन्ही मासे आपल्या डोक्यावर मासा विकसित करतात आणि त्याचा उद्देश्य दुसर्‍या
मास्याला आकर्षीत करून घेऊन ते आपले सावज करून खाण्याचा असतो.

जसे अतिसुक्ष्म अणु हजारो मैलावर असलेल्या अणुवर बदल आणू शकतात तसंच जैविक निसर्ग करू शकतो.कुणीतरी मोठ्या शास्त्रज्ञाने म्हटलंय की,ब्रम्हांड एव्हडं अभिज्ञ आहे की इतर पदार्थातून ते आपलं रूप दाखवित असतं.”

हे ऐकून रघुनाथला मी म्हणालो,
“देव मानणार्‍या व्यक्ती देवाकडे आपलं भलं व्हायला मागतात.आणि भलं झालं नाही तर देव आपली परीक्षा बघतोय असं म्हणून देवाचंच(आंधळं?) समर्थन करतात.तुझ्या देवाचं म्हणजेच निसर्गाचं काहीसं तसंच आहे.तू तुझं निसर्गाकडे भलं करायला माग नाहितर नको मागू, वातावरणात जसा बदल होतो तसं वादळ होतं,पूर येतात,उष्मा
होतो,दुष्काळ पडतो नाहीतर कुंद हवा पडते,भरपूर अन्न-धान्य पिकतं फळा-फुलांनी वातावरण आनंदी होतं आणि तू म्हणतोस तसं निसर्ग आपली अक्कल वापरून प्राण्यांची आणि वनस्पतीची निर्मीती करीत असतो आणि तो निसर्ग वाढत रहातो. एक मात्र खरं, तू निसर्गाचं आंधळं समर्थन करणार नाहीस.निसर्ग शास्त्रावर आधारीत असल्याने,तुला समर्थन करण्याची आवश्यक्यता नसते. देवाचं अस्तित्व ही श्रद्धा आहे आणि निसर्गाचं अस्तित्व ही एक वास्तविकता आहे.असं मला वाटतं.”

माझं म्हण्णं रघुनाथाला पटलं हे त्याच्या चेहर्‍यावरून मला भासलं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

माझा मित्र पास्कल डिसोजा

“पण मी मात्र लहानपणी मासे पकडण्यात रस घ्यायचो कारण माझा चेहरा हसरा रहायचा.”….इति पास्कल डिसोजा

पास्कल डिसोजा माझा शाळकरी दोस्त.मी त्याच्या पुढे एक वर्ष होतो.पण आमची दोस्ती खेळामुळे झाली.आम्ही शाळेत हुतुतु खेळायचो.पास्कल नेहमी आमच्या विरोधी टीम मधे असायचा.तो मला नेहमी आऊट करायचा.कारण तो खेळायला फारच चपळ होता.हा चपळपणा तुझ्या अंगात कसा आला? म्ह्णून मी त्याला विचारायचो.तो हसायचा आणि मला म्हणायचा,
“बामणा, तेकां एक कारण असू शकतां.तां म्हणजे आमचा जीवन”
मला “बामणा” म्हणण्य़ाची उपाधी पास्कलच्या आजीमुळे मिळाली.मोठ्या सुट्टीत ज्यावेळी मी पास्कलच्या घरी रहायला जायचो त्यावेळी त्याची आजी माझ्याशी खूप गप्पा मारायची.माझं नाव तिला उच्चारता येत नसायचं म्हणून “बामणा” म्हणायची.तिच्याकडे मी मासे खायला शिकलो.
“बामण बाटलो.मासे खाऊक शिकलो” असं ती मला चिडवायची. असो.
पासकल बरोबर खाडीत मी मासे मारायला जायचो.मजा यायची.

एकदा पास्कल मला आपली दैनंदीनी सांगत होता.आपल्या दिनचर्येची आठवण म्हणून सांगत होता.
मला म्हणाला,
“सक्काळीच उठलो तरी,सकाळ मात्र रात्रीच्या काळ्या कुट्ट पांघरुणातून प्रकट व्ह्यायला पसंत करत नव्हती,अशा परिस्थितीत,मी माझी मासे पकडायची साधनं, म्हणजे, गळ,गळाची काठी,चिंगुळं-मास्यांचे प्रलोभन-आणि पकडलेले मासे जमा करण्याची जाळीदार टोपली घेऊन खाडीकडे कूच केलं.खाडीच्या दिशेने भरभर चालत जात असताना खाडीवरून येणारा सकाळचा थंडगार वारा माझ्या चेहर्‍यावर झोंबत होता त्याची मी मजा घेत होतो.

खाडी तशी फार खोल नसली तरी एके ठिकाणी मोठा खडक दिसतो कंबरभर पाण्यातून चालत गेल्यावर त्या खडकावर बसता येतं.ही माझी मासे पकडायची नेहमीची जागा होती.एकदा खडकावर चढून सर्व साहित्य त्यावर नीट ठेवून मग बैठक मारल्यावर क्षणभर असं वाटतं की जग गोलगोल फिरत नसावं,समय स्थब्ध झाला असावा. माझं
खाडी हेच सर्वस्व आहे आणि त्यामुळेच माझ्या चेहर्‍यावर आनंदाचं हसूं असतं. हा माझा त्या खडकावरचा खरा स्विट-स्पॉट होता असं म्हटलं तरी चुकीचं होणार नाही.

चिंगूळ गळाला लावून झाल्यावर गळाचा दांडा उंच आकाशात फिरवून दोरी भिरकावून देऊन पाण्यात पडल्यावर खाडीच्या पाण्याच्या वेगाबरोबर गळाल ओढ लागायची.पण ही ओढ पाण्याच्या वेगाची असायची.काही वेळाने गळाच्या ओढीच्या वेगाचा सराव झाल्यावर पाण्याची ओढ किती आहे हे समजतं.

गळाला मासा लागल्यावर गळाला लागणारी ओढ लक्षणीय असते.विशेष करून एखाद्या गुंजूल्याचं पोर लागल्यावर नक्कीच लक्ष वेधलं जातं.हळुहळु जसा सूर्य आपला मुकुट दूरच्या क्षीतीजावर विराजमान करू लागतो,तसं पृथ्वीतलावरचं जीवन जागं व्हायला लागतं.मासे पकडणारे पक्षी खाडीवर घोंघावतात.जास्तकरून लहान लहान होड्या घेऊन आमचेच लोक जाळी टाकून मासे पकडण्याच्या व्यवसायात असतात त्यांच्या होड्यां जवळ हे जास्त होतं. जाळ्यात पकडला गेलेला मासा बाजारात विशेष किंमतीत विकण्यासारखा नसल्यास जाळ्यातून उचकून पुन्हा खाडीच्या पाण्यात भिरकाऊन दिला जातो. ती ह्या पक्षांची मेजवानी असते.त्यांचं हे सोपं जेवण असतं.

जेव्हा गळाच्या काठीला जास्तच ओढ लागते,झटके मिळत आहेत असं वाटतं,तेव्हा मी अगदी एकाग्रतेने पाण्याकडे पहात असतो.बरेच वेळा एखादा मासा जीवाच्या आकांतात एव्हडी हालचाल करतो की,पाण्याच्या पृष्ठ भागावर पण तड्फडताना दिसतो.पण निक्षून पाहिल्यावर हे पण लक्षात घ्यावं लागतं की हा एखादा बांगड्यासारखा मध्यम आकाराचा मासा आहे की,मोठी मोरी आहे तसं झाल्यास मोरी किंवा मुशी म्हणतात तसला मासा गळाला लागल्यावर गळातून बाहेर येण्यासाठी तो खूप प्रयत्न करतो रक्तबंबाळ सुद्धा होतो.कारण त्याच्या जवळपासच्या पाण्याचा रंग लालभडक दिसतो.एकूण काय? जबरा मासा पकडण्यात एक प्रकारचा रोमांचक क्षण असतो.

कधी कधी एव्हडा मोठा मासा गळाला लागला की वर खडकावर आणेपर्यंत गळाची दोरी कुचकामी होऊन तुटते सुद्धा.बरोबर दुसरी काठी आणि गळ असला तर ठीक नाहीतरी त्यादिवसाची मेहनत तिथेच संपते.असलाच गळ आणि काठी तर काही जरी झालं तरी पुन्हा गळ पाण्यात भिरकवता येतो कारण दुसरा एखादा मासा गळाला लागणार हे निश्चित.

सूर्याबरोबर गतीत येणारं जीवन जेव्हा मार्गी लागतं,त्यावेळी त्यांच्यात बसलेला मी नीट बस्तान मारून बसतो.मला माहित आहे की हे माझं आश्रयस्थन आहे.ही एकटी अशी जागा माझ्यासाठी आहे की,इथे आल्यावर मी सर्व जगच विसरतो.
ह्या खडकावर समय आणि भावना यांना कसलंच स्थान नाही.फक्त जीवन,ते पण “नसे चांगले न वाईट पण नेहमीच निरंतर”.

मासे पकडणारे आम्ही,मासे पकडतो म्हणून एका ठरावीक जातीचे आहो असं काही नाही.परंतु,मासे पकडणं जे काही आहे ते तसंच आहे.मला वाटतं तुम्ही स्वत:ला त्यात किती झोकून देता त्यावर आहे.मग ती कदाचित नेहमीच्या कामातून सुटका असेल,छंद असेल,व्यवसाय असेल किंवा तुम्ही जे म्हणाल ते असेल.पण मी मात्र लहानपणी मासे पकडण्यात रस घ्यायचो कारण माझा चेहरा हसरा रहायचा.”

अलीकडे माझी आणि पास्कलची भेट झाली नाही.पण रविवारी मासे खाताना त्याची निक्षून आठवण येते.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

झंझावात आपलं जीवन निर्धारीत करतात.

.
“मला वाटतं,आपल्या जीवनात जे मोठे क्षण येतात ते आपल्यात संपुर्ण स्थैर्य असताना येत नसून जेव्हा अस्थिरतेचं प्रभावीपण, जे आपण काबीज करू शकणार नाही, अशावेळी येतात आणि ते क्षण अस्थिरतेच्या प्रभावीपणाचा आपल्याला कब्जा करायला लावतात.”

मी कोकणात इतकी वर्षं राहिलो पण पावसाळा सुरू होण्याच्या सुमारास जी वादळं आणि झंझावात येतात ती मी चांगलीच अनुभवली आहेत.बरेच वेळा अशा वादळांचा आनंद होण्याऐवजी मला भीतीच वाटायची.असं काही न होता सरळसोट पाऊस का पडत नाही असं मला वाटायचं.विशेषकरून वादळात ज्या वीजा चमकतात त्यांची मला माझ्या लहानपणी खूप भीती वाटायची.वीजेनंतर गडगडाट व्हायचा त्यावेळी माझी लहान भावंड तर जोरजोरात रडायची.जणू कुणी त्यांना मारलं की काय असं भासायचं.
पण निसर्गाची ही प्रक्रिया आहे हे समजायला मला जरा वेळ लागला.

ज्यावेळी माझी आणि गजाननाची ह्या विषयावर चर्चा झाली तेव्हा मला आणखी काही माहिती मिळाली.तो तर मला म्हणाला त्याला ही झंझावातं फार आवडतात.

मला गजानन म्हणाला,
“कोकणात पावसाळ्यात मेघ गर्जना करून,वीजा कडाडून होणारी वादळं,झंझावात, मला आवडतात.कारण झंझावात होण्याने मनात एक प्रकारचा भरवसा येतो की, जरी ती क्षणीक असली आणि घातक असली तरी त्यातून मनावर एक प्रकारचा संवेदनाचा आघात होत असतो की, रचनात्माक किंवा विध्वंसक बदल घडवून आणण्यांची त्यांच्यात
एक प्रकारची कुवत असते.

पावसामुळे,मातीत पाणी जमतं, नद्या तयार होतात ज्यामुळे जीवनाचं पालन होतं,किंवा जीवन संपुष्टातही येऊ शकतं आणि लहानश्या चमकणार्‍या वीजा आग लागून डोंगरावरच्या जंगलांची इकडे तिकडे उलटा-पालट करायला कारणीभूत झाल्या तरी अशा वीजांचा रोष,त्या जर आवक्याबाहेर गेल्या की,उत्पात करू शकातात हे मात्र निश्चीत
आहे.

ह्या अशा मेघ गर्जना करून येणार्‍या वादळामधे सामर्थ्य असतंच शिवाय त्यामधे प्रचंड धोकाही असतो.त्यामुळेच ही वादळं,झंझावत,मला चित्ताकर्षक वाटतात.असं म्हणतात,कोकणातली ही वादळं शेकडो हजारो वर्षापासून घट्ट मातीला आणि भुसभूशीत मातीला त्या त्या प्रदेशातून हळु हळु धुऊन काढून त्या जागी पहाड,शिखरं,टेकाडं आणि डोंगर उत्पादित करायला कारणीभूत झाली आहेत.

पावसाचं आगमन सुचवायलाच जणू ही वादळं निरोप घेऊन येतात.निरभ्र आकाश एकाएकी काळ्याकुट्ट ढगानी पूर्ण भरून जातं,भर दुपारी एव्ह्डा काळोख होतो की घरातले दिवे लावावे लागतात.घरात वीज नव्हती तेव्हा लोक समया,मेणबत्या किंवा कंदील पेटवून ठेवायचे.बरोबरीने प्रचंड वारा सुटला की,कोकणातली रस्त्यावरची लाल माती

उधळली जाऊन आसमंत भरून टाकते.प्रथम आकाशात बारीक बारीक वीजा चमकतात,त्यानंतर थोडा गडगडाट होत रहातो,मधेच स्मशान शांतता येते.
आणि एकाएकी प्रचंड वीजेचा लोट आकाशात दिसतो आणि लगेचच कानठिळ्या बसतील असा कडाड-कुडूंब होऊन आवाज येतो. सर्व परिसर उजळला जातो.एखादा अजस्र राक्षस हातात कुर्‍हाड घेऊन पृथ्वीची दोन शकलं करायाला तयार झाला आहे अस वाटतं.

मला वाटतं,ही वादळं आकाशातली स्मारकं आहेत.तशीच ती व्यक्तिगत इतिवृत्त आहेत.परंतु,ही वादळं तेव्हडीच भयंकर आहेत.त्यांची ही स्मारकं तयार होत असताना धोका निर्माण झाल्या शिवाय रहात नाही.असाच मला माझ्या लहानपणाचा प्रसंग आठवतो.

ते पावसाळ्याचे दिवस होते.
आमच्या घरामागच्या डोंगरावर आम्ही काही मित्रमंडळी उस्फुर्त होऊन वर वर चढत गेलो होतो.परत येई पर्यंत आकाश काळ्या ढगांनी व्यापलं गेलं होतं.काही वर्षापूर्वी ह्या डोंगरावर वीज पडून बरेच वृक्ष जळून गेले होते.त्यांचे जळके अवशेष तिथेच पडले होते.फांद्या कापून लोकांनी जळणासाठी नेल्या असाव्यात.परंतु,मोठी खोडं तिथेच पडली
होती.पुन्हा वीज पडण्याची बरीच शक्यता होती.भरभर डोंगर उतरत आम्ही खाली येत होतो.मनात इच्छा एवहडीच होती की वीज पडून त्या झाडंसारखं आम्हाला जळून मरण न येवो.

तात्पुरती भयभीत करणारी ही वादळं,आपल्या रोजच्या अनुभवाच्यावर जाऊन आपल्याला प्रभावीत करतात.मला वाटतं,आपल्या जीवनात जे मोठे क्षण येतात ते आपल्यात संपुर्ण स्थैर्य असताना येत नसून जेव्हा अस्थिरतेचं प्रभावीपण, जे आपण काबीज करू शकणार नाही,अशावेळी येतात आणि ते क्षण अस्थिरतेच्या प्रभावीपणाचा आपल्याला कब्जा करायला लावतात. ही वादळं फक्त विनाशाचं प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. उलट ती आपल्या विपत्तित आणि शोकान्ताच्यावेळी सिद्ध करायला पुनःपरिभाषित करण्याच्या संधी असतात.

शेवटी मी म्हणेन,अशा झंझावातात तुम्ही घरात रहा किंवा बाहेर पावसात जा एक मात्र निश्चित की,प्रकाशाची आवश्यक्यता नाही तर अग्नीची आहे.सुसह्य पावसाची नाही तर झंझावाताची आहे.झंझावाताची,वावटळीची आणि भूकंपाची जरूरी आहे.असं मला राहून राहून वाटतं.”

गजाननाचं हे सर्व ऐकून मला पुढचा कोकणातला पावसाळा त्याच्या दृष्टीकोनातून अनुभावायला मजा येईल अशी माझी इच्छा मी त्याच्याकडे प्रदर्शीत केली.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

आनंद देणारं ठिकाण.

“श्रीधरशी ह्यापेक्षा जास्त सहमत होणं मला शक्य नव्हतं असं म्हटलं तर चुकीचं होवू नये.”

श्रीधर लहान वयातच आर्मीत दाखल झाला होता.त्याला असं करण्याची प्रेरणा त्याच्या काकाकडून मिळाली होती. त्याचे काकाच आर्मीत होते आणि नंतर निवृत्त झाले.त्याचे काका सेवेत असताना सुट्टीत कधी घरी आले की त्यांचं रहाणं,वागणं श्रीधर बारकाईने न्याहाळायचा.आर्मीच्या पोषाखात ते रुबाबदार दिसायचे.त्या पोषाखात त्यांना पहाताना,त्यांचा रुबाब पहाताना श्रीधर खूप खजिल व्हायचा.
ग्रॅज्युयेट झाल्याबरोबर तो आर्मीत दाखल झाला.त्याच्या काकानी त्याला सांगीतलं होतं की,आर्मीत चांगल्या पोझीशनवर काम करायचं असेल तर कमीतकमी कॉलेजचं शिक्षण पूरं करून दाखल व्हायला हवं.

श्रीधर,आर्मी मेजर होऊन निवृत्त झाला.आता तो कोकणात स्थाईक झाला आहे.
मला म्हणाला,
“कोकण हे खरंच आनंद देणारं ठिकाण आहे.पुढे मला म्हणाला,कोकणातलं सृष्टी सौन्दर्य,डोंगर,तळी हिरवं रान हे पाहून मी भारावून जातो.माझा जन्मच कोकणात झाल्याने इथल्या मातीतवर माझं प्रेम आहे.आम्ही लहान असताना आमचे काका आम्हाला निरनीराळ्या ठिकाणी सहलीला घेऊन जायचे.ते आर्मीत असल्याने त्यांना देशभर फिरावं लागायचं.कुठल्याही गावात गेल्यावर माझे काका त्या गावातली सहलीची स्थळं हुडकून काढायचे.आणि सुट्टीत सहलीवर जायचे.आमच्या घरी सुट्टीत आल्यावर माझे काका आम्हाला विशेषकरून डोंगर, टेकड्यावर घेऊन जायचे. पायवाट नसेल तर पायवाट तयार करायचे.अगदी शिखरावर चढून जायला त्यांना आवडायचं.त्यांचेच संस्कार बहुदा, माझ्यावर झाले असावेत.
मी पण आर्मीत असताना बदली झाल्या ठिकाणी सहल काढायचो.

मला नेहमीच वाटतं की,लांब चालत चालत दुसर्‍या गावात पोहचल्यावर त्या गावातला परिसर पाहून मला काही निराळच वाटायचं.अगदी ताजंतवानं झाल्यासारखं वाटायचं. त्याचबरोबर अगदी सामान्य असं वाटायचं.उंचउंच डोंगर,हिरवी गार झाडं,स्पटीकासारखं स्वच्छ तळं,आजुबाजूला पिकलेल्या फळांचा वास,ताज्या पाण्यातले चवदार मासे हे सर्व अनुभवल्यावर गडबडीच्या शहरातल्या तापदायक जीवनापेक्षा, ह्या वातावरणातलं जीवन अगदी सामान्य वाटायचं.

मला वाटायचं ह्या खेड्यातल्या जगात वावरल्यामुळे माझ्यातच काही बदल व्हावेत.गजबजलेल्या शहरी जीवनातला माझा माणूस,दिवसभर काम करून थकणारा माझ्यातला माणूस आणि खेड्यातला माझ्यातला माणूस वेगळेच असावेत.

खेड्यातलं वातावरण विशेष असतं.निरनीराळ्या डोंगरांच्या माथ्यवर सहलीसाठी गेल्यावर अगदी स्वर्गाच्या जवळ गेल्यासारखं वाटतं.तुम्ही कुठल्याही धर्माचे असोत किंवा नसोत,आपल्यापेक्षा काहीतरी प्रचंड असलेल्याचा आपण एक भाग आहो असं वाटतं.तसंच,हे जीवन फक्त पैसे कमविण्याच्या पलीकडचं आहे असं वाटतं. ही पृथ्वी जी काही मनोहरता आपल्याला देऊ पहात आहे तो त्याचा रस घेण्यासाठी आहे.अशा ह्या जागेवर असताना,जो वेळ मिळत आहे त्याचा पुरेपूर उपयोग होण्यासाठी विश्राम घेण्यात, स्वच्छ हवेत श्वास घेण्यात आणि जीवनातल्या समस्या विसरून जाण्यात फायदा उचलायला हवा.माझा विश्वास आहे की,निसर्गात आणि त्याच्या सौन्दर्यात जीवन नक्कीच बहारदार आहे.

मी दरवर्षी ह्यासाठी कोकणात येत असतो.माझं जीवन असे पर्यंत इथे मिळत गेलेल्या आनंदाच्या स्मृती माझ्याबरोबर असणारच.ह्या बहुमोल स्मृती मुळेच ते डोंगर मला जास्त बहुमोल वाटतात.जीवनात मला कधी कंटाळा आला की मी,डोळे मिटतो आणि ह्या डोंगरांचं दृश्य माझ्या डोळ्यासमोर आणतो.ती तळीं,ते आकर्षक वृक्ष आणि ती झाडं,झाडावर आवाज करणारे ते पक्षी माझं मन शांत करतात.
एका अर्थी,त्या स्मृती म्हणजेच मला आनंद देणारी ठिकाणं आहेत,जेव्हा जीवनात हवं तसं योजलेलं घडत नाही.
डोळे झाकून अशी सौन्दर्याची दृश्य डोळ्यासमोर आणण्यातली माझी क्षमता, माझ्या मनात येणारे आणि मला त्रस्त करणारे विचार पदच्युत करतात.”

लहानपणातली एक परिणामकारक आठवण श्रीधर मला सांगायला लागला,
“कोकणात एकदा मोठं वादळ झालं होतं.बर्‍याच झाडांची पडझड झाली होती.एका डोंगरावरचे बरेच वॄक्ष कोलमडून पडले होते.एका सुंदर स्वच्छ पाण्याच्या तळ्याच्या काठी एक भला मोठा वड आणि त्याच्या लांबच लांब लोंबणार्‍या पारंब्यासकट जमीनीवर आडवा झाला होता.माझी भावंड आणि काका, बाबा ते पहाण्यासाठी आम्ही त्या डोंगरावर गेलो होतो.आठवण म्हणून त्या पडलेल्या वडाचं पार्श्वदृश्य ठेवून सर्व जण तिथे उभे राहून एक दृश्य काढलं होतं.ती पक्की स्मृती आम्ही टिपली होती.

हे चित्र पहाण्यासाठी ते जवळ पास नसल्यास,मला फक्त डोळे झाकावे लागतात.तो वड ते हसरे चेहरे,ते तळं,आणि ती आजुबाजूची शांतता डोळ्यासमोर येते.मला राहून राहून वाटतं की,निसर्गाची क्षमता,त्याने आणलेली शांतता आणि त्यातून माझ्या मनात कायमच्या रहाणार्‍या स्मृती माझ्या जीवनात खरी शांती आणतात.”

श्रीधरशी ह्यापेक्षा जास्त सहमत होणं मला शक्य नव्हतं असं म्हटलं तर चुकीचं होवू नये.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

माझ्या आज्जीचे बोल

शिल्पाच्या कुटूंबात, त्यांच्या जीवनात आर्थिक आणि डॉक्टरी उपाय आणि औषधी खर्च ही संकटं आली आणि त्यांनी ती भोगली. त्यामुळे त्यांच्या भावनांचा भंग झाला आणि त्यांच्यावर मोठा आघात झाल्यासारखे त्यांना वाटत होतं. असंच एकदा तिला तिच्या आजीचे बोल आठवले त्याने ती जरा धीट बनली आणि त्यातून तिने मार्ग काढला.

त्याच असं झालं,शिल्पाची आजी अलीकडेच गेली.मला कळल्यावर मी शिल्पाला भेटायला गेलो होतो.तिच्या आजीचाच विषय निघाला होता.
मला शिल्पा म्हणाली,
“माझ्या आजीची शिकवणूक मला नेहमी आठवते.तिचं एक वाक्य मला नेहमीच आठवतं ती नेहमीच म्हणायची,
“काहीतरी चांगलं होणार आहे म्हणूनच काहीतरी वाईट घडत असतं.”

बरीच वर्ष आजीच्या ह्या म्हणण्याचा अर्थ मला कळत नव्हता.किंबहुना त्या म्हणीचा मी गैरसमजच करून घेतला होता.खरं म्हणजे हे आजीचं म्हणणं बरचसं प्रचलित आहे.पण मी मला नेमस्त आशावादी समजत असल्याने मला त्या म्हणीचा अर्थ “एक दरवाजा बंद झाला की दुसरा उघडतो”अशा काहीशा अर्थी वाटला.
पण अगदी अलीकडेच आमच्यावर आलेल्या असह्य आणि धडधडी भरण्या इतपतच्या कठीण वेळेच्या शृंखलेनंतर माझ्या आजीच्या म्हणण्याचा खरा अर्थ मला कळला.

पहिला कठीण प्रसंग म्हणजे माझ्या पहिल्या मुलीच्या जन्मावेळी.तिला मुळातच ह्रुदय विकार होता.पहिली सर्जरी झाल्यानंतर पुन्हा दोन वर्षानी लहानशी सर्जरी करावी लागली.त्या काळातला तो भावनीक निचरा होत असताना, नवल नाही, माझ्या नवर्‍याचा बिझीनेस थोडा मंदीत गेला.ह्याच सुमारास औषधाचा खर्च अमाप होत होता.नंतर
माझ्या नवर्‍याच्या पाठ दुखण्याचा व्याधीने एव्हडा जोर केला की तो जवळ जवळ निपचीत झाला होता.सरतेशेवटी ह्या सर्व गोष्टीचा दबाव एव्हडा आला की आम्ही जवळजवळ दिवाळखोर झालो होतो.परत सुरवात करण्यापूर्वी आम्ही पुरे दबले गेलो होतो.

आमच्या स्वप्नांचा,आणि आशा-आकांक्षाचा चक्काचूर झाल होता.पुन्हा शुन्यातून आम्हाला वर यायचं होतं.ह्याचवेळी माझ्या आजीचे ते बोल मला समजायला लागले होते.त्याचा खरा अर्थ मला समजायला लागला होता.आजीच्या त्या म्हणीने मला काय शिकवण्याचा प्रयत्न केला ते मी समजले.अनुकूल समयाबद्द्ल तो प्रयत्न मुळीच नव्हता.दरवाजे उघडण्याबद्दल तर मुळीच नव्हता.भग्नावशेष झाल्यानंतर काय निर्माण होतं त्याबद्दल ती माझ्यासाठी शिकवणूक होती.

माझ्या स्वभावात त्यामुळे भरमसाट बदल झाला अशातला भाग नव्हता.तसंच मला वरकरणी समजलं गेलंय अशातलाही भाग नव्हता.
उलटपक्षी,समुद्रात एखाद्या खडकाचा आधार घेऊन प्रवाळाचे थर जसे जीवंत झालेले दिसतात,तसंच छोट्या छोट्या गोष्टी करत जाऊन आमच्या योजना आम्ही कामी आणल्या.आता,मी जवळ जवळ रोजच माझ्या अंगात तीन नव्या क्षमता आणण्यासाठी मी सामोरी जात आहे.आणि त्या म्हणजे,विनयशीलता,सहजता आणि कृतज्ञता.ह्या तीन क्षमता माझ्या स्वभावात अगदी गुंथल्या जाण्याची जरूरी आहे.गेल्या काही वर्षात होत राहिलेल्या एक प्रकारच्या समुद्रात होणार्‍या लाटांच्या भडिमारातून काहितरी चांगलं होवू पहात आहे.हे चांगलं होवू पहाणं ह्यातून आपण विकसीत व्हायला आणि बदल करून घ्यायला आपल्यात ताकद आणू शकतो.झालेल्या आपत्तीमुळे
आशा-आकांक्षेच्या उरलेल्या भग्न अवशेषातून ह्या माझ्या पूनर्निर्मीत जगात मी नवीन कौश्यल्य अंगात आणायला शिकले.

समुद्रातल्या खडकाळ भागात लाटांच्या मार्‍याने भंग झालेलं जीवन एक एका खडकावर पुन्हा विकसीत होत रहातं,तसंच जशी मी आता विकसीत होत राहिले आहे,तसं काहीतरी चांगलं होणार आहे असं समजायाला शिकली आहे.भविष्यात,लाटांचा होऊ घातलेल्या मार्‍याला प्रतिरोध करायला मी चांगलीच शिकली आहे.आणि लाटामुळे निर्माण
झालेल्या शुभ्र फेसावर हलायला डुलायला शिकली आहे.
भविष्यात येणार्‍या भरती-ओहटीकडे मी जाणीव न ठेवता राहत असूनही माझ्या अंगात बळ आलेलं आहे असं मी जर म्हणाले तर ते मी खोटं बोलल्यासारखं होईल.परंतु माझ्या आजीचे उद्गार माझं हृदय अविचलीत करतात.मला माहित आहे की,तिचे ते उद्गार,माझ्या अंगात ताकद,बळ आणण्यात परिणामकारक होणार आहेत.भविष्यात
चांगलंच होणार.”

शिल्पाची ही सर्व कथा ऐकून मला बरंच गहिवरल्यासारखं झालं.मला हे सर्व सांगताना तिच्या चेहर्‍यावर तणाव आलेला मला दिसला.मी तिला म्हणालो,
“शिल्पा तू कोकणातली आहेस.त्यामुळेच समुद्राची तुला जवळीक असल्याबद्दल आश्चर्य नाही.तुझं खरंच कौतुक केलं पाहिजे कारण समुद्राचा, लाटांचा,लाटांच्या फेसाचा,प्रवाळाचा,समुद्रातल्या खडकांचा जो तू समर्पकपणे वापर करून तुझ्या परिस्थितीचं जे तू वर्णन केलंस त्याबद्दल मला आनंद होतो.पण जाता जाता एक तुला मी सांगतो.माझी आजीपण तुझ्या आजीच्या बोला सारखी बोलायची.फरक एव्हडाच ती म्हणायची,
“होतं ते बर्‍यासाठी होतं”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

कुणाला द्यावं…आणि घ्यावं,ही एक चांगली गोष्ट आहे.

“जग हे दिल्या घेतल्याचे
नाही कोण कुणाचे”…मी मंदाला म्हणालो.

आपण नेहमीच अशी म्हण ऐकतो की, “घेण्यापेक्षा द्यावं.” मंदाने पण ही म्हण नेहमीच ऐकली होती.(कुणीतरी) दयाळु होऊन बरेच वेळा (आपल्यावर) आणल्या गेलेल्या घेण्याच्या प्राप्त-परिस्थितीला सामोरं जावं लागल्याने मंदा अश्या निर्णयाला आली की, द्यावं लागणं खरोखरीने कितीही चांगलं असलं तरी घेणं सुद्धा चांगलं आहे.

मंदा मला म्हणाली,
“मी नेहमी ऐकलंय की घेण्यापेक्षा देणं जास्त चांगलं आहे.इथे मला तुम्हाला निक्षून सांगावं लागेल की, घेणं हे वास्तविकतेपेक्षा खूपच कमी लेखलं जातं.
तुम्ही मला म्हणाल हे तू कसं काय सांगू शकतेस?
माझं उत्तर असं आहे की मी समीकरणाच्या दोनही बाजू अनुभवलेल्या आहेत. आणि पुढे जाऊन हे ही सांगेन की,दोनही बाजूमधे मला तितकंच आकर्षण आहे.

मी नऊ वर्षांची असताना माझे बाबा गेले.मी आणि माझी भावंडं आईबरोबर आमच्या आजोळी रहायला गेलो.आम्ही नशिबवान होतो म्हटलं पाहिजे.माझ्या आजीआजोबांच्या आश्रयात असताना,आमचं जेवण-खाण,प्रेम आणि आमच्या काही इतर गरजा त्यांनी पुर्‍या केल्या.
त्यावेळी तसं माझं वय लहान होतं.तरीपण माझ्या व्यथा,एकटेपणा आणि संतापीपणा, ह्याचा विचार केल्यावर मला असं तीव्रपणे वाटू लागलं होतं की,आपल्याला आत्मनिर्भ्रर,स्वावलंबी होण्याशिवाय गत्यंतर नाही.हाच एक आसरा आहे शिवाय तसं पाहिलं तर माझ्या सर्वच गरजा कुणी भागवूं शकणार नव्हतं.त्या मलाच भागवायला हव्या होत्या. त्याचाच अर्थ मला अगदी संपूर्ण स्वावलंबी व्हायला ह्वं होतं,कुणाच्याही मदतीशिवाय तसं घडायला हवं होतं.

विश्वास ठेवा वा ठेवू नका पण मी बरीच अशी त्यावेळी वाहत गेल्यासारखी झाली होते.त्यामुळे माझी कार्यक्षमता वाढली होती.माझ्या जीवनात जे कोण येत होतं त्याला मी समर्पकपणे तोंड देत होते.माझ्या मी माझी दशा करून घेतली होती पण आजुबाजूच्याना खूष ठेवीत होते.तरीसुद्धा कुणी ना कुणी लपून छपून मला न भासवूं देता योग्यवेळी
काहीतरी माझ्यासाठी करायचे मला काही ना काहीतरी द्यायचे.

एकदा काय झालं,मी दुकानात काही खरेदी करायला गेली होते.माझा धाकटा भाऊ माझ्या बरोबर होता,अगदी लहान वय होतं त्यावेळी त्याचं,चॉकलेटसाठी तो माझ्याकडे हट्ट करू लागला.माझ्या हातात तेव्हडे पैसे नव्ह्ते,किती आहेत ते मोजत होते.झालेल्या खरेदीचे पैसे द्यायला मी जेव्हा काऊंटरकडे गेले तेव्हा कॅशरने चॉकलेटचा पुडा मला दिला. मला त्याने सांगीतलं की आमची खरेदी चालू असताना माझ्या शेजारी जी व्यक्ती होती तिने, चॉकलेटसाठी पैसे आहेत का हे मी मोजत असताना पाहून, त्यानेच तो चॉकलेटचा पुडा विकत घेऊन मला देण्यासाठी त्याच्याकडे ठेवून दिला होता.

त्यावेळी मी माझ्या मलाच दीनवाणी समजले.मी घाईघाईत गर्दीत त्याला शोधायला गेले.मला त्याचे आभार मानायचे होते.त्याने दाखविलेला दयाळूपणा मला किती भावून गेला ते त्याला सांगायचं होतं..पण कोणही मला सापडला नाही. मला त्या व्यक्तीला आग्रहपूर्वक सांगायचं होतं की,आम्हाला त्या वस्तुची जरूरी नव्हती.अशा वस्तूसाठी आम्ही तेव्हडे गरजू नव्हतो.त्याचवेळी माझ्याजवळ तेव्हडे पैसे नव्हते एव्हडंच.

पण नंतर माझ्या लक्षात आलं की,किती दीनवाणी होता तो प्रसंग?,किती नम्रता त्यात होती? काही हरकत नाही. ठीक झालं.माझ्यासाठी कुणी काही केलं तर ठीक आहे.मी स्वतःपण तसंच केलं असतं.

पुढे आलेल्या कैक वर्षात,काही म्हणतात तशी मी परत फेड करीत राहिले.मला जशी वेळ आली तशी आणि माझ्याच पैशाने मी परत फेड करीत राहिले.ज्यांना अतिशय जरूरी होती त्यावेळी मी त्यांच्या मदतीला गेल्याने त्यांचे आशिर्वाद मला मिळत गेले.माझा विश्वास बसायला लागलाय की,ह्या विस्मयकारक आणि गबाळ विश्वात,माझ्याकडे किती आहे किंवा माझी ताकद किती ह्याचा विचार केला जात नसून आपण सर्वच मिळून त्या विश्वात आहोत. गरजूला वेळीच मदत मिळाल्यानंतर दात्याला आशिर्वाद मिळणं हे क्रमप्राप्त आहे.

परंतु,माझ्यासाठी हा अनुभव म्हणजेच लहान वयातल्या मला जे वाटायचं की, माझं मला पहायला हवं!,मी एकटी आहे! तसं काही नसतं.खरं पाहिलत तर कुणीही एकटं नसतं.
आता मला कळलं की देणे घेणे हे एका गोलाचे अर्धे अर्धे भाग आहेत.आणि पूर्ण गोलाला दोघां अर्ध्याची जरूरी आहे.”

मी मंदाला म्हणालो,
एका गाण्याच्या या दोन ओळी मला आठवतात,
“जग हे दिल्या घेतल्याचे
नाही कोण कुणाचे”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

माडाच्या झाडाने दिलेला संदेश.

“असं म्हणतात,आपल्या तुटपूंज्या उत्पनात दोन माडाच्या नारळाच्या उत्पनाची भर टाकून एक छोटं कुटूंब वर्षभर आपला उदर्निवाह करू शकतं.”

गजानन आणि मी बरीच वर्षं शेजारी शेजारी म्हणून शहरात राहिलो होतो.ज्या ज्या वेळी माझा त्याच्याशी संपर्क यायचा त्यावेळी कसलाही विषय निघाला तरी त्या चर्चेत काहीना काही तरी विषय काढून मी त्याला कोकणाचा संदर्भ द्यायचो.गजानन अशावेळी नेहमीच म्हणायचा की त्याला पण कधीतरी कोकणात जायला आवडेल. आणि अलीकडे मी ऐकलं की तो खरोखरच कोकणात स्थाईक झाला आहे.आणि त्याचं मुख्य कारण त्याचा व्यवसाय होता.
प्राकृतिक द्रुष्य आणि वास्तुकला हा त्याच्या शिक्षणाचा मुळ विषय असल्याने नयन रम्य द्रुष्य असलेला कोकण त्याला भावला ह्यात नवल नाही.

पूर्वी मी त्याला म्हणायचो,कोकणात भरपूर पाऊस पडतो.सर्व परिसर हिरवा गार असतो.डोंगर सुद्धा कधीही बोडके दिसणार नाहीत.निरनीराळ्या तर्‍हेचे वृक्ष फळा-फुलांनी बहरलेले असतात.मुख्य मोठ्या नद्या पाण्याने भरून वहात असतात.त्यामुळे नदीकाठी पण खूप झाडं दिसतात.
माझ्या आजोळी आमच्या घराच्या मागे असलेल्या रानात माडांची आणि पोफळीची (सुपारीची) भरपूर झाडं आहेत. माझे आजोबा रोज सकाळी रानात फेरफटका मारायचे.
आम्हालाही बरोबर घेऊन जायचे.बरेचवेळा मी पाहिलं होतं की आजोबा बर्‍याच माडाच्या झाडांजवळ जाऊन त्यांना थोपटायचे.त्यांच्याशी बोलायचे.आम्हाला सांगायचे की झाडं ऐकतात.आपला सहवास त्यांना कळतो.असं थोपटल्याने माडाला भरपूर नारळ लागतात असा त्यांचा समज होता.
कोकणात माडाच्या झाडाला “कल्पवृक्ष” असं संबोधतात.आणि खर्‍या अर्थाने माड कल्पवृक्षच आहे.”

का कुणास ठाऊक,मी माडाच्या झाडाबद्दल आणखी सांगावं असं गजानन मला म्हणाला.तो कल्पवृक्ष कसा हे त्याला समजून घ्यायचं होतं.ह्या झाडाबद्दलचं त्याचं स्वारस्य वाढलेलं दिसलं.

मला म्हणाला,
“मी कोकणात गेल्यावर माझ्या अभ्यासलेल्या विषयाच्या अनुषंगाने माडाच्या झाडावर जास्त भर देईन.मला तुमच्याकडून ऐकायला आवडेल.”

मला आठवतं, ह्या माडाच्या झाडाबद्दल मला आठवत होतं ते मी त्याला सांगीतलं.
मी त्याला म्हणालो,
“माडाच्या झाडाच्या हिरव्या गार झावळ्या, ज्याला कोकणात “झाप” म्हणतात,त्याचा उपयोग गरीब लोक आडोश्यासाठी करतात.कधी त्याच्या आडोश्याने(झापल्याने)रहाण्याची झोपडी बांधतात,तिच झापं झोपडीवरचं छप्पर म्हणून वापरतात.
झापाच्या प्रत्येक बारिक पानातून “हिर” काढतात.त्यासाठी ते बारिक पान तासावं लागतं.बारीक पानाना “शिरड्या” म्हणतात.ह्या शिरड्यातून हिर काढतात.ह्या हिरांचा उपयोग झाडू म्हणजेच केरसुणी बनवायला होतो.

हे झाप सुकल्यानंतर,शिरड्यातला हिर वापरून फणसाच्या पानांच्या पत्रावळी बनवतात.बारिक हिराचा तुकडा दोन फणसाच्या पानांना सांधण्याचं काम करतो.ह्या पत्रावळी घरी जेवणाचं ताट म्हणून वापरतात.मोठ्या लग्न समारंभात ह्या पत्रावळीवर जेवण वाढून पंगती बसवता येतात.उष्ट्या पत्रावळी कचरा म्ह्णून फेकून देऊन पर्यावरण साधता येतं. शिवाय ताटं धुण्यासाठी जे पाणी लागलं असतं त्याची बचत होते.

सुकलेलं झाप इंधन म्हणून वापरता येतं. घराच्या मागे तिन दगडाची चुल करून त्यावर पाण्याचा हंडा ठेऊन ही सुकलेली “चुडतं” आंघोळीचं पाणी गरम करण्यासाठी वापरतात. ह्या झाडाच्या सुकलेल्या झापाला “चुडत” म्हणतात.माडाच्या झाडावरच ते सुकतं.खाली पडून कसलाही धोका होऊ नये म्हणून ते झाडावरच बांधून ठेवतात.

माडाच्या झावळ्याच्या मधे मधे नारळाची माळ असते.नारळ हे फळ मोठं गमती दार आहे.त्या एका फळाचे अनेक उपयोग आहेत.फळ लागून काही दिवस गेल्यावर त्या फळात भरपूर पाणी जमतं.अशावेळी हे फळ फोडल्यास त्यातून अगदी मधूर गोड पाणी मिळतं.ह्यावेळी त्या फळाला “शहाळं” म्हणतात.ह्या शहाळ्याला आणखी झाडावर वाढू
दिल्यास त्या गोड पाण्याचा जाड थर होऊन थोडं पाणी आणि थोडं गोड खोबरं मिळतं.आणखी थोडं वाढू दिल्यास पाणी आणखी कमी होऊन त्याचा जाड थर आणखी जाड होतो.तो पर्यंत फळाचा आकार वाढलेला असतो.ह्यावेळी ह्या जाड थराला आणखी गोड चव येते.पाणी अगदीच कमी झाल्यावर हा खोबर्‍याचा जाड थर नारळ फोडल्यावर
खवून काढावा लागतो.खवलेल्या नारळाच्या खोबर्‍याला “चून” म्हणतात.खोबर्‍याचे तुकडे केले तर त्याला “कातळी” म्हणतात.कोकणात नारळाचं खोबरं बर्‍याच अशा पदार्थात वापरलं जातं. पदार्थाची चव पण वाढते.

झाडावरून काढलेलं फळ हिरवं दिसतं.ते सोलावं लागतं,ही प्रक्रिया जरा कठीण असते.कोयत्याने किंवा सुळ्यावर सोलावं लागतं.सोललेल्या सालीना “सोडण” म्हणतात.ही सोडणं सुकवल्यावर त्याचा उपयोग इंधन म्हणून करतात सुकवलेल्या सोडण्यातला आतला भाग तंतूमय असतो.त्याला”सोडणाची किस” म्हणतात.कापसापासून जश्या दोर्‍या
तयार करता येतात तशाच ह्या सोडणाच्या किसापासून दोरखंड बनवतात.दोरखंड बनवायचा हा एक कोकणातला उपजीविकेचा व्यवसाय आहे.

नारळाचं फळ सोलल्यानंतर,जे फळ मिळतं,तो नारळ. नारळात थोडं पाणी असतं.नारळ हलवून किती ताजा आहे किंवा किती सुकलाय ते कळतं.हलवलेल्या पाण्याच्या वाजाला नारळातली “खळखळ” म्हणतात. ह्या नारळाच्या फळावर नीट फटका मारल्यावर त्याचे बरोबर सम दोन भाग होतात.विळीवर खोबरं किसून झाल्यावर उरतो तो
भाग त्याला “करवंटी” म्हणतात.ही करवंटी सुद्धा इंधन म्ह्णून वापरता येत.

करवंटीवरून एक आठवलं.ज्यांच्या जवळ भांडं नाही असे गरीब लोक ह्या करवंटीचा उपयोग भांडं म्हणून करतात.म्हणूनच की काय,
“तू करवंटी घेऊन दारोदार भीक मागशील” असं रागाबरोबर म्हणत असावेत.असो.

नाराळाला हलवून अजीबात खळखळ होत नसली की तो नारळ सुका झालाय असं म्हणतात.असा नारळ नीट जपून ठेवल्यावर आतून एव्हडा सुका होतो की तो फोडल्यावर गोल आकाराचं फळ दिसतं.त्याला “गुडगुडं” म्हणतात. गुडगुड्यातून नारळाचं तेल काढता येतं.त्यालाच “खोबर्‍याचं तेल” म्हणतात.हे तेल तळसाणीला वापरता येतं, फोडणीसाठी जेवणात वापरता येतं.आयुर्वेदीक उपाय म्हणून डोकं थंड करायला डोक्यावर थापता येतं.आंघोळीच्या पूर्वी हे तेल अंगाला मसाज करून आंघोळ करता येते.काही साबणात हे तेल वापरतात.

माडाचं झाड जुनं होऊन पडल्यावर त्याच्या खोडाच्या फळ्या कापून घरासाठी फळ्या वापरात आणता येतात.त्या खोडाला आतून पोखरून संगीतातलं अवजार म्हणून त्याचा तबला किंवा मृदुंग बनवायला उपयोग होतो.

असं म्हणतात,आपल्या तुटपूंज्या उत्पनात दोन माडाच्या नारळाच्या उत्पनाची भर टाकून एक छोटं कुटूंब वर्षभर आपला उदर्निवाह करू शकतं.

अशी बरीच माहिती मी त्यावेळी गजाननाला सांगीतली होती.त्याचाच काहीसां परणिम होऊन गजानन माडाच्या झाडावर आपलं लक्ष जास्त केंद्रीत करू शकला असं वाटतं.

गजानन म्हणतो,
वृक्षांकडून मिळणारे संदेश ऐकायला मला आवडतात.खरं तर मला वृक्ष,झाडं,वेली आवडतात.झाडांशी संपर्क ठेवण्यात मला आनंद होतो.ह्या माझ्या आवडीमुळेच मी प्राकृतिक द्रुष्य आणि वास्तुकला ह्या विषयावर डीग्री घेत्ली.

जेव्हा मी रानातल्या प्रत्येक वृक्षाचा नावानिशी अभ्यास केला होता तेंव्हा त्यातून मिळणारा रहस्यमय संवेदनशीलतेचा अनुभव मी कधीच विसरणार नाही.प्रत्येक झाडाचं नाव माहित करून घेण्यापूर्वी मी झाडांकडे नुसतं झाड म्हणूनच पहायचो.
आणि ज्यावेळी त्या प्रत्येक झाडाचं नाव समजल्यावर त्या प्रत्येकाला ओरडून संबोधल्यावर ती झाडं त्यांच्याच खास आवाजातून एक जाब द्यायची असं मी पाहिलं.”

गजानन थोडा रंगात येऊन आपली आठवण सांगत होता,
“तो शनिवारचा दिवस होता.मी मारुति मंदिरात जायला निघालो होतो.ह्या गावात आल्यानंतर हा माझा पहिलाच शनिवार होता.गावात जावं तिकडे माडाची झाडं दिसायची. एके ठिकाणी तर माडाच्या झाडंचं बनच होतं.शेकडो झाडं नीट रांगेत लावली होती.उंच वर पाहिल्यावर त्या झाडांची आकर्षकारक,भव्य,असामान्य बनावट पाहून मी अगदी
भारावून गेलो.मला ते बघून असं वाटलं की ती जणू काय आकर्षक शिल्पकृती असून शेंगटावरच्या फांद्या मुक्तहस्ते आकाशात फैलावलेल्या होत्या.ती झाडं एका रांगेत असल्याने अतिसुंदर नमुना दिसत होता.थोडावेळ का होईना त्या बनांत थांबून रहाण्याचा मोह मला आवरता आला नाही.देशात इतर अन्य ठिकाणी ही माडाची झाडं मी पाहिली आहेत सर्व साधारणपणे समुद्र किनारी ही झाडं जास्त करून दिसतात.जिथे ही झाडं नीट जोपासली जात नाहीत विशेष करून घाटमाथ्यावर तिथे ती बरेच वेळा किडकीडीत आणि टेंगशीवर मोजक्याच फांद्या असलेली आणि जेमतेम नारळाच्या माळा असलेली दिसतात.
पण कोकणातल्या ह्या झाडाच्या बनात मी फिरत होतो त्यावेळी ती माझ्याशी पहिल्यांदाच बोलताना पाहिली.मला म्हणाली,
“खर्‍या अर्थाने तू सुद्धा फळावं,फुलावं!”

खरं म्हणजे मी ह्या गावात आलो होतो तो प्राकृतिक द्रुष्य आणि वास्तुकला ह्या माझ्या छंदामधे मी विकास करून घ्यावा ह्यासाठी.ह्या माझ्या छंदामधे मी मला तल्लीन होऊन घ्यावं.स्वतःला स्वछंदी करून घ्यावं.मला वाटलं होतं की,अशा नवीन परिपूर्ण वातावरणामधे वेळ घालवल्यास,शिवाय मला इकडे कुणी ओळखत नसल्याने, मी
वस्तूनिष्टपणे काम करीन.माझ्यावर कुणाचीही छाप पडणार नाही.एव्हडंच नव्हे तर मला मनापासून हवं असलेलं खरं,सुंदर आणि प्रक्षोभक जीवन जगायला मिळेल.झाडांच्या वातावरणातच ते शक्य होणार होतं.”

निरोप देण्यापूर्वी गजानन मला म्हणाला,
“तेव्हा झाडांकडून मिळालेला संदेश ऐकून मी माझ्याकडून त्यांना उत्तर दिलं,
“होय,तुम्हीच माझी खरी आदर्श आहात.”
आता मी इथेच राहून माझा जन्मजात अंगात असलेला छंद तुमच्यासारखा उंचच उंच करण्याचा प्रयत्न करीन.
माडांच्या झाडांनी दिलेला संदेश मला खरंच भावला.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

स्पषटोक्तीचे फायदे.

“आता आपण जर का बलात्काराच्या वा व्यभिचाराच्या संबंधाने, “योनी” ह्या शब्दाचा स्पष्टोद्गार केला.”….इति सुनंदाची मैत्रीण.

सुनंदाची आणि माझी भेट एका नाट्यगृहात झाली.नाटक संपल्यावर आम्ही एकमेकाला बाहेर भेटायचं ठरवलं.
“बरेच दिवस तुम्ही माझ्या घरी आला नाही.तुम्हाला एक इंटरेस्टींग विषयावर, माझी आणि माझ्या मैत्रीणीची, चर्चा झाली ती ऐकायला मजा येईल. माझ्या घरी ह्या रविवारी जेवायला या.”
सुनंदा मला असं आग्रहाने म्हणाली.

जेवण आटोपल्यानंतर मीच सुनंदाला आठवण करून दिली.मजा येणार असा काय विषय आहे हे समजण्यासाठी मी आतुर होतो.

मला सुनंदा म्हणाली,
अलीकडे सर्व जगात आणि आपल्या देशात जे स्त्रीयांवर बलात्कार करण्याचं पेव फुटलं आहे ते भयंकर आहे.माझ्या मैत्रीणीला मी म्हणाले की,नव्याने एखाद्याच्या घरात जाण्याचा प्रसंग आला तर ते किती श्रीमंत आहेत,घरातले पुरूष किती शिकलेले आहेत ह्याचा विचार करून घरातलं वातावरणाचं निरक्षण न करता त्यांच्या घरात स्त्रीचा किती सन्मान केला जातो हे निरखावं असं मला वाटतं.स्त्री किती तुल्य आहे ह्या निरक्षणाला मी जास्त महत्व देते.असं बोलून मी नकळत माझ्या मैत्रीणीला तिची प्रतिक्रिया द्यायला प्रोत्साहीत केलं.तिच्या लहानपणी ती अशाच दुरदैवी प्रसंगातून गेली होती हे मला अंधूकस माहित होतं.”

तिच्यावर तिच्या बालपणात तिच्या मामाकडून झालेल्या शारीरिक आणि लैंगिक बळजबरीची हकिकत, शेवटी ती जेव्हा प्रौढ झाली,तरूण झाली, तेव्हा आपल्या आईजवळ बसून तिने कथन केली. तो अवघड क्षण होता.आईच्या प्रत्यक्ष हजेरीत,स्पष्टपणे बोलून टाकायला,खरं काय ते त्यावेळी झालेल्या हकिकतीचं स्पष्टोद्गार काढायला जे
धारिष्ट अंगात आलं त्यामुळे होऊन गेलेल्या तिच्या विस वर्षांच्या नैराश्येचा अंत झाला.”

सुनंदाची मैत्रीण तिला म्हणाली,
“ज्यावेळी आपण एखाद्या शब्दाचा स्पष्टोद्गार काढला की आपल्याला जरा गैरसोयीचं वाटतं.किंवा तसं बोलायाला भयभीत झाल्यासारखं किंवा त्रस्त झाल्यासारखं वाटतं.असुराला सामोरं गेल्यासारखं वाटतं.शांततेचा भंग झाल्यासारखं वाटतं.पण मुक्ती मिळाल्यासारखं नक्कीच वाटतं.

म्हणूनच मला सरळ सरळ बोलून टाकायला आवडतं.अशा बोलण्यामधली क्षमता आणि त्यातला चमत्कार मला भावतो.परिभाषेमधे एव्हडी ताकद असते की,आपल्या शरीरातल्या पेशीमद्धे बदलाव आणता येतो.आपण शिकलेल्या कार्यप्रणालीतले नमुने पुन: व्यवस्थित करता येतात.आणि आपली मानसिकता पुन: निर्दिष्ट करता येते.मला जे
योग्य वाटतं आणि जे आपल्या समोर आहे ते स्पष्ट बोलून टाकायला आवडतं.कारण तेच नेहमी अस्पष्ट असतं.

आता आपण जर का बलात्काराच्या वा व्यभिचाराच्या संबंधाने, “योनी” ह्या शब्दाचा स्पष्टोद्गार केला. आणि चर्चा करताना या शब्दाची जरूरी भासल्यास जर शंभर वेळा एखादीने त्याचा स्पष्टोद्गार केला,तर तिच्याच लज्जेची परखड करून घेतल्यासारखं होईल,तिचीच गुपितें फुंकून टाकल्यासारखी होतील,तिच्याच उत्कंठेचा गौप्यस्फोट
केल्यासारखं होईल,तिच्या स्वतःचा,तिच्याच शरीराचा गौप्यस्फोट केल्यासारखं होईल.
परंतु, तो शब्द,वारंवार पुरेसा बोलून आणि त्यावर पुरेसा जोर देत बोलून आणि ते सुद्धा ज्या ठिकाणी त्याचा उच्चार करणं अपेक्षित नसावं अशा ठिकाणी बोलण्याने त्याचा अर्थ ते राजनैतिक असल्यासारखं,ते रहस्यमय असल्यासारखं होऊन, अखंड जगात स्त्री जातीवर होत असलेल्या बल-प्रयोगाच्या विरूद्ध होत असलेल्या चळवळीचा आरंभ केल्या सारखं होईल.

एखाद्या जाहीर निर्बंध असलेल्या,मज्जाव असलेल्या शब्दावर,जो शब्द सर्व सामान्यपणे पुरलेला,दफन केला गेलेला आहे,ज्याचा तिरस्कार वाटत आहे जो उपेक्षित झाला आहे, ते खरं तर चैतन्याचा विस्फोट करणारं आणि एका कथेचं वर्णन करणारं एक कवाड आहे”.

आवंडा गिळून,पाण्याचा एक घोट घेत घेत माझी मैत्रीण पुढे म्हणाली,
“मी गप्प राहिल्याने,मी माझा अनुभव मुका करून टाकला होता,नि:शब्द करून टाकला होता,नाकारला होता,दाबून टाकला होता. त्यामुळे माझ्या पुर्‍या आयुष्यात एक प्रकारचा शिथिलपणा आला होता. मला वाटतं ह्या क्षणी ज्यावेळी मी त्या घटनेचा स्पष्टोद्गार काढले त्यावेळी मला आणि माझ्या आईला सरतेशेवटी आमच्या अगाध
आणि कपटी असुराकडून, मुक्त झाल्यासारखं वाटलं.

आता मी त्या स्त्रीयांचा विचार करते की,ज्यांच्यावर अत्याचार झाला आहे.अशा स्त्रीयांवर झालेल्या अधमपणाचा स्पष्टोद्गार काढला जावा असा मी विचार करते.मग त्या स्त्रीया जगातल्या कुठच्याही देशातल्या असूंद्या.अशा स्त्रीयांना विश्वासात घेऊन विचारल्यावर, कुणी तिच्यावर बलात्कार केला तो कसा झाला,कुणी तिच्यावर ॲसिड फेकलं आणि ते कसं फेकलं गेलं,कोणत्या पुरषाने तिची मारहाण केली ती कशी केली,तिच्याच नात्यातल्या कुणी तिच्यावर व्यभिचार केला आणि तो कसा केला, हे सांगीतलं जाईल.

अर्थात ह्या सर्व घटना अविश्वसनीय दु:खदायी आहेत.परंतु,अशावेळी मला स्पष्ट बोललेलं आवडतं.त्या प्रत्येक स्त्रीने जर का आपली हकिकत स्पष्ट शब्दात पहिल्या वेळी सांगीतली की,त्यातला गुप्त-भाव भंग होतो.तसं झाल्याने तिच्या एकटेपणाचा भंग होतो आणि मग तिचा तथा कथित काळिमा आणि अपराध द्र्वतो.त्यामुळे तिचा अनुभव यथार्थ होतो,वास्तविक होतो त्यातून तिच्या यातना कमी होतात.तिने केलेल्या ह्या कथनामुळे ठिणगी पडून आणखी एक ठिणगी पडते.
असं स्त्रीयांबाबतीच नाही.इतर अनेक बाबतीत स्पष्टोद्गार काढल्याने त्या घटनेचा,त्या अन्यायाचा छडा लावला जातो.

स्पष्टोक्तीमुळे,वर्जित झालेल्या,निषिद्ध वाटणार्‍या आणि अस्वीकार केलेल्या घटना भंग करणं हे खरोखरीच धडकी भरणारं पण निर्णायक काम आहे. असं हे घडलंच पाहिजे.
मग राजकिय वातावरण असो,जुलूम असो,व्यवसाय जिंकला किंवा हरला असो,टिका होण्याची भीती असो,बहिष्कृत होण्याची भीती असो वा वैमनस्य होवो.मला एक मनोमनी वाटतं की स्पष्टोक्ती केल्याने माणसाला मुक्ती मिळते. आणि माणुसकी संरक्षित होते.”

“माझ्या मैत्रिणीकडून हे सर्व मी टांचणीचा आवाजही येणार नाही अशा शांत चित्ताने ऐकत होते.तुम्हाला हे सर्व ऐकून कसं वाटलं?”
सुनंदाने मला प्रश्न केला.

सुनंदाला माहित होतं की ह्या असल्या विषयावर माझी मतं काय आहेत ती.
मी सुनंदाला लगेचच म्हणालो,
“तसा हा विषय फार गहन आहे.खरंच,तुम्हा स्त्रीयांना ह्या विषयाविरूद्ध सामना करायाला खूप परिश्रम घ्यावे लागणार आहेत.ह्याचा अर्थ तसे परिश्रम अजून पर्यंत घेतले नाहीत असं मला म्हणायचं नाही.ह्यासाठी समाज्याचा,सरकारचा,कायदे-कानु करणार्‍यांचा आणि न्यायालयाचा भरपूर आणि प्रामाणिक पाठिंबा असण्याची जरूरी आहे.

माझ्या मते,निसर्गाची ह्या गुन्ह्याला काहिशी साथ आहे.येन केन प्रकारेण “माझी उत्पत्ती,माझा उगम” व्हायलाच हवा अशी निसर्गाची चाल आहे.
माझ्या एका कवितेतल्या ह्या संबंधाने दोन ओळी आहेत त्या सांगतो,

“नाविन्य असते प्रत्येक कृतिचे
निर्मिती हे एकच लक्ष निसर्गाचे”

ह्या दोन ओळीतून मला एव्हडंच म्हणायचं आहे की,नैसर्गिक उत्पत्तीच्या प्रत्येक प्रकारात निसर्गाचा हात असतो.प्राणी,वनस्पति,कीड, मुंगी ह्यातलं कुणीही अपवाद नाही.पण मनुष्य प्राण्याला मोठ्या कल्पक मेंदूचं वरदान आहे.त्यातूनच त्याने सामाजिक प्रगति केली आहे.इतर जनावरांसारखं आपल्याला राहून चालणार नाही.म्हणूनच त्याने सामाजिक कायदे कानू केले आहेत.नीती,मुल्य हा प्रकार त्यातलाच आहे. म्हणूनच माणसात आणि जनावरात फरक आहे.

ह्यासाठी प्रत्येकाला शिक्षणाची जरूरी आहे पण ते असणं पुरेसं नाही.अशा ह्या बळजबरीच्या प्रसंगाला, वातावरण,निसर्गाला सहाय्य करतं.आपला,जवळचा,परकी, अश्या तर्‍हेची समाजातली नाती अशावेळी फिकी पडतात.पुरूषापेक्षा स्त्रीला निसर्गाने बळ कमी दिलं आहे.म्हणूनच तिच्यावर पुरूषाची “बळ-जबरी” होते.
त्यासाठीच स्त्रीने आपल्या अंगातलं बळ वाढवणं,अशा प्रसंगात येणार्‍या वातावरणापासून दक्ष रहाणं,पुरूष उद्युक्त न होण्याची खबरदारी घेणं अशा अनेक प्रकारच्या सुचनांच्या पलीकडे जाऊन तुझी मैत्रीण म्हणते तसं स्पषटोद्गार करायला न डगमणं हा ही एक उपाय कामी येऊ शकतो.”

मी माझं मत देण्याचं संपवल्यानंतर सुनंदा मला हसत हसत म्हणाली,
“मला वाटतं,आमच्या चर्चेच्यावेळी तुम्ही पण हजर असायला हवे होता.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सजीव यंत्र.

“ती मला सांगत होती की ज्या मुलावर मी प्रेम करायची त्याला विसरून जा……..इति जयश्री.

जयश्रीच्या आणि माझ्या वयात दोन-पाच वर्षांचा फरक होता.मी जयश्रीपेक्षा लहान होतो.माझ्या आजोळी आमच्या शेजारी जयश्रीचं घर होतं.आमच्या राहात्या खोलीच्या खिडकीतून जयश्रीच्या घरातल्या स्वयंपाक खोलीची खिडकी दिसायची. जयश्री आणि तिची आई ह्यांची वादावादी झाली की आम्हाला त्यांचा संवाद ऐकायला यायचा.ते माझ्या चांगलं लक्षात होतं.

जयश्री आणि मी एकदा लहानपणाच्या आठवणी काढून चर्चा करीत होतो.
कुतूहल म्हणून मी तिला विचारलं,
“त्यावेळी तुला तुझी आई काहीतरी समजावून सांगायची.आणि तू तिचं म्हणणं एकायला तयार नसायचीस.तू बरेच वेळां तावातावाने बोलायचीस.पण कशाबद्द्ल ते मला कळायचं नाही.मी कदाचीत तुझ्यापेक्षा लहान असल्याने तुमच्या वादाचा अर्थ मला समजत नसायचा. आता तुला विचारायला हरकत नाही म्हणून विचारतो.”

“अरे,काही नाही रे,त्या वयात माझी समज तोकडी होती.आणि असं असून मला माझ्या आईपेक्षा जास्त समजतं अशी माझी समज होती.आई कुठे बाहेर फिरत नाही त्यामुळे जगात काय चालंय ते तिला कळत नसावं.असा माझा गैरसमज असायचा.त्यामुळे,आमचे वाद व्हायचे.तुझं म्हणणं खरं आहे की,माझ्या बालपणात,मी आणि माझी आई
सदैव वाद घालत असायचो.अगदी तुझ्यासारख्या आमच्या शेजार्‍या-पाजार्‍यांना हा वाद ऐकण्याचा नेहमीचाच प्रकार असायचा.एकमेकावर आरडाओरड होत असताना आमच्याच घरातून ती होत आहे हे आणि ती सुद्धा आठवडाभर होत आहे हे निश्चीतच त्यांच्या लक्षात येत असावं.
पण अगदी खरंखरं सांगायचं झाल्यास तिचा,म्हणजे माझ्या आईचा, त्यात काहीच दोष नसायचा.आणि त्याचा परिणाम एकच की,त्या वादविवादामुळे आणि त्या मतभेदामुळे मला परिपूर्तता मिळायला मार्गदर्शन व्हायचं.ह्या जगात मला खरोखरच परिपूर्ती प्रिय आहे,मनपसंत आहे”.

जयश्री पुढे सांगू लागली,
“एक दिवशी काय झालं! माझी आई माझ्यावर खूपच टणकली होती आणि ओरडून बोलत होती.ती मला सांगत होती की ज्या मुलावर मी प्रेम करायची त्याला विसरून जा.कारण त्या वयावर असं करणं, म्हणजेच असे संबंध ठेवणं, हानिकारक आहे.मी त्यावेळी पंधरा वर्षाची होती.आणि आईचं म्हणणंही बरोबर होतं.पण कोणत्याही परिस्थितीत मी तिला हो म्हणायला तयार नव्हते.त्य दिवशी मी रागारागाने घराबाहेर पडले.दरवाजाच्या बाहेर पडून सरळ चालत सुटले.एकप्रकारचा आवेश माझ्या अंगात आला होता.जवळ जवळ दहाएक मिनिटं झाली असतील आणि मी चटकन थांबले.जणूं मला एकप्रकारचा द्रुष्टांत झाला होता.

आमच्या घरामागे जे रान होतं त्यातल्या पायवाटेवरून चालत जात होते.ते एक प्रकारचं वेडेपण झालं असेल.मला कळलंच नाही.सर्व परिसर शांत आणि स्तब्ध होता.त्यामुळे माझं मनसुद्धा शांत झालं.विस्तीर्ण झाडाचे तपकिरी रंगाचे बुंधे क्षीताजापर्य़ंत विस्तारलेले मला दिसत होते.माझ्या माथ्यावर हिरव्या गर्द रंगाचा समुद्रा एव्हडा प्रचंड संलग्न प्राणी घुमत असल्याचा आवाज करीत आहे असं मला वाटत होतं.मी काहिशी मनाने विस्कळीत झाल्यासारखी झाले होते. परंतु, मला मी हरवून गेले नव्हते.आणि ते वातावरण मला भावत होतं.झाडांनी आणि वृक्षानी मला शांत केलं होतं.जणू काय प्रत्येक उश्वासाबरोबर मी सोडणारा विषारी श्वास जशी ती झाडं शोषित होती तशीच जणू
काय माझ्या अंगातली ऋण उर्जा,निगेटीव्ह एनर्जी, शोषीत होती.नाहीतरी झाडं असंच करतात.लोकांनी सोडून दिलेल्या वाईट गोष्टी ती घेतात आणि चांगल्या गोष्टी त्यांना देतात.
ह्या देखाव्याने माझ्या डोक्यावरचा भार कमी झाला.सर्व मोकळं झाल्यासारखं आणि मी विचारमग्न झाले असं मला वाटू लागलं.स्पष्ट सांगायचं तर मला माहित होतं की माझ्या आईचंच बरोबर होतं.पण अजून पर्यंत मी ते कबूल करायच्या मनस्थितीत नव्हते.

नव्याने जी माझ्या डोक्यात समझ आली होती त्यामुळे माझ्या डोक्यात प्रकाश पडला होता आणि प्रश्न हाताबाहेर गेला आहे असं न समजता, प्रश्नाचा सुगाव लावायला मी आतूर झाली होते.आणि अगदी तेच मी केलं.मी समस्या सोडवली.
थोड्याश्या दुरूस्त्या,थोड्याश्या सुधारणा करून,आमच्या मधल्या संबंधामधे, म्हणजे माझ्या आणि त्या मुलाच्या संबंधामधे, आनंदाचं आणि निकोप वातावरण ठेवायला आम्ही दोघं यशस्वी झालो.”

मी जयश्रीला म्हणालो,
“तू त्या रानात एकटी फिरत होतीस.ते वातावरण विचार करायला पोषक होतं असेल.त्यामुळेच तुझ्या डोक्यात समझ आली असावी.आपला मेंदू हा एक गहन विषय आहे.आता त्यावर खूपच रिसर्च चालू आहे.कुणास ठाऊक कदाचीत निसर्गाने रचलेल्या त्या रानातल्या झाडांच्या वातावरणात तुझ्या मेंदूत एक प्रकारचा पोक्तपणा आला
असेल.नाहीतरी जसं वय वाढत जातं तसा मेंदु विकसीत होत असतो.हे जगजाहीर आहे.आणि त्यावेळी तुझ्या बाबतीत ती सुरवात असेल.”

मला पुढे जास्त बोलूं न देता जयश्री मला सांगू लागली,
“झाडं अगदी हेच माणसांसाठी करतात.ती माणसांना असमंजसपणे आणि खंड पडेल असा विचार करूं न देता स्पष्ट्पणे आणि संपूर्णपणे विचार करायला कारणीभूत होतात.ही झाडं,संघर्षामधले मध्यस्त असतात.आणि अंतिम तोडग्याला स्फूर्तीदायी असतात.लोकांना झाडात असलेल्या खर्‍याखुर्‍या क्षमतेची जाणीव नसते.
कारण त्यांच्याकडे दुसर्‍यांदा कटाक्ष टाकायचा ते प्रयत्न करीत नाहीत.पण खरंच,लोकांनी जरा थांबून,त्यांच्याकडे कटाक्ष टाकून विचार केला की,तत्वत: ही झाडं कुठे कटाक्षाने पहात आहेत हे समजायला मदत होईल.त्यांच्यात असलेली क्षमता सहजच त्या लोकांत समर्पण होईल.

व्यक्तिश: मला विचारलंत तर,मला वाटतं झाडात असलेली ही क्षमता एक चांगलं गुपित म्हणून माझ्याकडे असावं असं मी म्हणेन.मला माहित आहे की,तुम्ही म्हणाल की ही माझी स्वार्थी आणि गर्विष्ठ वृत्ती आहे.पण एक गोष्ट लक्षात ठेवण्यासारखी आहे की, एरव्ही जगात इतर गोष्टींचं जसं होतं तसंच माझ्या ह्या झाडातला क्षमतेचा
चमत्कार,जर का कुणी फायदा उठाण्याचा प्रयत्न केल्यास,विरून जाईल.
पश्चात माझी पारख न करणारा मला कुणी श्रोता मिळणार नाही.कायम माझ्या संगतीत असणारा मला कुणी मित्र मिळणार नाही.असंख्य पानं असलेलं एक उघडं पुस्तक म्हणून मी नसणार.उलट मी सजीव यंत्रातली एखादी तणावपूर्ण अडसर म्ह्णूनच रहाणार.”

समारोप करताना मी जयश्रीला म्हणालो,
“तुझा अनुभव हा तुझाच असणार.तो इतरांना सांगून त्यांना पण तसाच द्रुष्टांत होईल ह्याची खात्री नाही.पण एक मात्र निश्चीत आहे की,डोक्यांत ज्यावेळी गोंधळ निर्माण होतो अशावेळी वातावरण बदलण्याचा प्रयत्न केल्यास त्याचा नि:संदेह परिणाम आपल्या मेंदुत होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.रानातलं शांततेचं वातावरण निश्चीतच जास्त हितकारक होऊं शकतं असं मला वाटतं.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)