दीप जळवून काय होणार आहे?

(अनुवाद)

आरशात तुझ्याच छबीवर नजर लावून
काय बसला आहेस?
एक नजर माझ्यावर टाकलीस
तर तुझं काय जाणार आहे.?

माझ्या होणार्‍या बदनामीत
तू पण सामिल आहेस
माझे किस्से माझ्याच मित्राना
सांगून तुला काय मिळणार आहे?

माझ्या समिप राहून अनोळखी
रहाण्याचा बहाणा करीत आहेस
दूर गेल्यावर हात हलवून
त्याचा काय उपयोग होणार आहे?

जीवनभर माझ्या त्रुटी पाहून मला
अस्तव्यस्त करीत आला आहेस
माझ्याच पडणार्‍या सावटीला दाखवून
मला भिववून तुला काय मिळणार अहे?

नसेन मी तुझी कुणी लागेबंधी
पण आहे असे दाखवीत आला आहेस
तुझ्या दुनियेत मला घेऊन
तुझ्यात कोणता बदल होणार आहे?

जीवनातला दुखमय प्रवास पाहून
तुझेच पाय लटपटवीत आहेस
दूर गेल्यावर हात हलवून
त्याचा काय उपयोग होणार आहे?

तहानेने गळा सुकलेला पाहून
पाण्याचा घडा दूरून दाखवित आहेस
पतंग गतप्राण झालेला असताना
दीप जळवून काय होणार आहे?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

Advertisements

वसंत आणि श्रावण

“वसंत ऋतुतले असेच काही दिवस मला जास्त आवडतात.परंतु, ओलं चिंब करून टाकणारे पावसातले दिवस नक्कीच निराळे असतात.”

रमाकांत काही दिवस आपल्या मुलाकडे रहायला आला होता.कोकणातून बाहेर शहरात यायला रमाकांत नाराज असतो.परंतु,ह्यावेळी तसंच काहीसं कारण झाल्याने त्याला त्याच्या मुलाकडे येऊन रहावं लागलं होतं.
मला बघून त्याला बरं वाटलं.इथे कंटाळा आला म्हणून मला तो सांगत होता.शहरातला उकाडा आणि तोबा गर्दी हे त्याला मुळीच मानवत नाही.
कोकणात परत गेल्यावर मे महिन्याचे दिवस येणार.ह्याचा त्याला आनंद होत होता.कोकणात ऋतु ठळकपणे भासतात.हे सांगताना मला तो म्हणाला,

“वसंत ऋतु आला की मला बरं वाटतं.हा असा ऋतु आहे की ज्यावेळी निसर्ग आपल्याकडे असलेल्या प्रचंड पेटीतून सर्व रंगाचे खडू बाहेर काढून,सर्व जग रंगवायला सुरवात करतो.हिरवे गार, आनंददायी नीळा आणि गुलाबी चार असे मुळ रंग आणि त्यातून तयार होणार्‍या निरनीराळ्या छटा काढल्या जातात.
हे निसर्गाने चितारलेलं विस्मयकारक प्राकृतिक दृश्य,माझ्या मनात थरथराहट निर्माण करतेच शिवाय मला विस्मयाभिभूत व्हावं लागतं ही निराळीच बाब आहे.

कोकणातल्या एका लहानश्या खेड्यात मी पायी पायी चालत असताना हे निसर्गसौन्दर्य लूटण्याच्या मी प्रयत्नात असतो.चालत राहिल्याने तयार झालेली पायवाट,सुकून गेलेल्या पाल्या-पाचोळ्यावर पाय पडल्याने अधून मधून होणारा चूर चुर आवाज नकळत होत असल्याने,हिरव्या काटेरी पानांच्या मध्यभागी उगवलेलं केव्ड्याचं फूल उचकून काढताना भीति वाटते ती एखाद्या पिवळ्या नागाची.केवड्याच्या बनात सापांचं वास्तव्य असतं असं म्हणातात म्ह्णून ही भीति वाटणं सहाजीक आहे.केवड्याच्या फुलाचा वास विशेष वाटत असतानाच एखाद्या जंगली झाडावरून लोंबकळत असलेल्या ओवळीच्या वेलीवरची फुलं नजरेतून सुटत नाहीत.वेलीला सहज हात लावल्यावर ओंजळभरून फुलं हातात येतात.ओंजळीतल्या फुलांचा वास श्वास वर करून घेतल्यावर माझ्या सर्व अंगात खोल कुठेतरी तो अंकूरीत होतो. त्या ओवळीच्या वेलीची फुलं माझ्या मनात खोल चिरस्थायी झालेली असतात.

असे हे वसंत ऋतुतले दिवस. त्या दिवसात असलेली ताजगी,नाविन्य पाहून मला खात्री होते की मी कसलीही स्वप्नं पाहू शकतो,माझ्या वेदना फक्त स्मृती म्हणून वावरतात.वसंत ऋतुतले असेच काही दिवस मला जास्त आवडतात.परंतु, ओलं चिंब करून टाकणारे पावसातले दिवस नक्कीच निराळे असतात.

हे पावसातले दिवस जे सर्वसाधारण शब्दात प्रकट करणं शक्य होत नाही,ते शब्दअंतरात खोल चिपकून राहिलेले असतात आणि हे दिवस अनुभवताना आयुष्यात प्रथमच अनुभवत आहो अशी संवेदना दिल्याशिवाय रहात नाहीत.

मला पाऊस खूपच आवडतो.ज्यावेळी साठ टक्के पाऊस पडण्याचा संभव आहे असं भाकित झाल्यावर माझ्या अंगात विशेष उर्जा येते. ज्यावेळी नव्वद टक्के पाऊस पडणार आहे असं भाकित होतं त्यावेळेला तर मला चक्कर आल्यासारखंच होतं.
आणि ज्यावेळी भाकित पूर्ण चुकतं त्यावेळी माझ्या अंगात निराशा पूर्णपणे भिनते.मी वर आकाशाकडे अधाशासारखा नजर लावून असतो.एखादी दुपारची पावसाची सर येऊन जावी ही मनात आशा असते.

मी आकाशाकडे टक लावून बसलो असताना,माझ्या नेहमीच मनात येतं की,हा निसर्ग असाच परमानंद, अनंत काल देत राहिला तर?. अगदी माझ्या अंतरातून मला वाटतं की निसर्गाने निदान माझ्यासाठी असा जोरदार, झोडपून काढणारा,वीजा चमकून येणारा पाऊस पाडावा की त्याचे मोठे मोठे थेंब आमच्या पत्र्याचं छपपर असलेल्या घरावर पडावेत की पत्रे फाटतात की काय असं वाटायला हवं.

कधी कधी मी अशीही स्वप्न पहातो की,निसर्गाच्या ह्या पावसाच्या आकाशातल्या धरणातून असा पाऊस पडावा की,चमकणार्‍या वीजांची पर्वा न करता,सोसाट्याच्या वार्‍याची पर्वा न करता,माझे दोन्ही हात लांब पसरवून,डोळे आकाशातल्या पाण्याच्या साठ्याची कमाल पहात,तोंड उघडं करून एक एक थेंब पकडून गिळावा.पडणार्‍या पावसाच्या वातावरणात,चक्कर येण्याची पर्वा न करता घिरट्या घालत घालत रहावं. ह्या पलिकडे जाऊन असं वाटतं की अशा संतुलन ठेवून पडणार्‍या पावसाचं माझ्या अंगावरचं पांघरूण समजावं आणि पडणार्‍या पावसाचं स्वरावरोह हे माझं अंगाई गीत समजावं.

संतत धारा होत असलेला पाऊस मला फार आवडतो.माझ्या झोका देणार्‍या आराम खूर्चीत बसून पाडगावकरांचं कवितेचं पुस्तक वाचण्याचा उद्देश ठेवून,सखल उंचीच्या खिडकी समोर बसून,मागच्या दाराच्या परसातून डोकावताना वार्‍याने हलणार्‍या झाडांची झोल बघत बघत दिवस घालवावा असं वाटत असतं.

पावसात असलेली क्षमता मला भावते.अशी क्षमता की जी अतिशय काटकोळी सुकलेल्या परिस्थितीत असलेल्या जीव्वनात पण जीव आणते आणि अतिशय क्रोधाग्नी होऊन त्याच जीवनाची विल्हेवाट लावते. तसंच मला पावसातल्या प्रक्षलन करण्याच्या,सफाई करण्याच्या ताकदीची वाखाणणी करावी असं वाटतं तसंच आपल्या जीवनात आलेली बुरशी आणि गंधगी साफ करण्याच्या वृत्तीची वाखाणणी करवीशी वाटते.

जीवन,मरण तसंच स्वातंत्र्य आणि क्षमा-मुक्ति भावली जाते तेव्हा हे सर्व पावसाचेच नजराणे आहेत असं वाटतं.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

अंतरी माझ्या आनंद गवसेना

(अनुवाद)

अंतरी माझ्या आनंद गवसेना
हसावे असे वाटतां रडावे लागले
नीशी दिनीच्या यातना आजही होत्या
लपवाव्या असे वाटतां रडावे लागले

सांगावे तरी किती काय झाले असावे
तुला काही नकळे अन मी अज्ञानी असावे
एव्हडे समजले तरी बरेच समजले म्हणावे
हसण्याचा बहाणा आणूनी चेहर्‍यावरी
सत्य लपवावे असे वाटतां रडावे लागले

असे किती असतील तारे नभामधे
एक एकाला एक तारा मिळावा
नदीच्या भोंवर्‍यात नावाड्याने अडकावे
कशाला एक एकाला किनारा मिळावा
हेच मानुनी आनंदे पुढे सरकावे
डुबावे असे वाटतां रडावे लागले

जीवनभर असेच रडत रहावे
का कसे कुणी समजावून जावे
हसण्याला नसे किंमत काडीची
आंसवानी मात्र केली कदर आमुची
अंबरात येऊन मेघानी न बरसता
जावे असे वाटतां रडावे लागले.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

 

पदयात्रा काढणं.Hike

“मला स्वतःला अशा स्वैर कल्पना,भन्नाड कल्पना करायला आवडेल.” इति सुधाकर

सुधाकराला अगदी लहान असल्यापासून hiking ला जाण्याचं वेड लागलं होतं.आणि ही सवय तो त्याच्या मामाकडून शिकला.मामा पाश्चिमात्य देशात शिकला,वाढला आणि मग तिकडून सर्व सोडून देशात परत आला.
पदयात्रा काढून निसर्ग सौन्दर्य कसं अनुभवावं,ह्याची गोडी त्याने सुधाकराला लावली.
ह्यावेळी मी ठरवलं की सुधाकराला विचारावं ह्या पदयात्रेतून तू काय शिकलास?
विचारायचीच फुरसत,सुधाकराने आपले विचार सांगायला सुरवात केली.

“मला असं वाटतं की,प्रत्येकजणका पदयात्रा काढीत राहिला तर हे जग प्रत्येकाला जगण्या लायक झालं असतं.माझं म्हणणं जरा अतिच होतंय पण अगदी गंभीर होऊन सांगायचं झाल्यास प्रत्येकाने जरका ठरवलं असतं की जर का आठवड्यातल्या दिवसातला एखादा अर्धा दिवस जर काढून निसर्ग-सानिध्य साधलं असतं तरी जास्त जगण्यालायक हे जग झालं असतं.

किती मैलांची पदयात्रा काढली हे महत्वाचं नाही.त्या पदयात्रेतून काय मिळालं हे जास्त महत्वाचं ठरेल. सध्याच्या आपल्या समाज-व्यवस्थेत अगदी सर्व बाबींचा विचार करून पाहिल्यास सर्वात महत्वाचा मुद्दा वेगाबद्दल उठून दिसेल.किती लवकरात लवकर तुम्ही तुमचं काम उरकता,एका टोकापासून दुसर्‍या टोकापर्यंत प्रवास करायचा झाल्यास किती त्वरेत तो केला जातो.वगैरे.

मी तर ह्या अशा गोष्टी रोजच अनुभवत असतो.मी काम उरकण्यात कसा वागतो,मी एकमेकाशी संपर्क कसा साधतो,हे सर्व दुसर्‍याबरोबर तुलना करीत करीत काम करीत असतो .ह्यामुळे काय होत असेल तर ह्या गोष्टींचा सततचा मारा होऊन होऊन दुसरं तिसरं काही होत नाही तर तणाव वाढतो.रागरंग बिघडतो,आणि गोळाबेरीज केल्यास आपण कुठेतरी अपयशी होत राहिलोय अशी भावना होऊन जाते.

मनात किती बरं वाईट वाटत असावं?जबरदस्त मेहनत घेऊन काम करीत रहावं परंतु ठरवलेली सीमारेखा गाठली न जावी,कुणाची अपेक्षा होती असावी की एव्हड्यावेळात हे काम पूर्णत्वाला यायला हवं पण,तसं न होणं.

दुसरी गोष्ट माझ्या लक्षात येते की,ज्यावेळी अशातर्‍हेनं आपण वेगवान होऊन कामाला लागतो तेव्हा निश्चितच जीवनातल्या चांगल्या गोष्टी आपण हरवून बसतो.
शाळेसारख्या ठिकाणीसुद्धा घाई गर्दीत कामं उरकून घेण्याच्या नादात शाळांमधून होऊ पहाणरी, अतिशय महत्वाची सामाजिक दृष्टीकोनातून होऊ पहाणारी, महत्वाची बाब हरवून बसतो.
जीवनातल्या सर्वच भागात हे सत्य आहे.ही सतात वेगाने जाण्याच्या अपेक्षेमुळे खरंतर अख्या जीवनाचा मुल्यांकनच कमी होऊ पहातो.दुसर्‍या अर्थाने पाहिल्यास पदयात्रा करीत राहिल्याने ही यात्रा विरंगुळा नक्कीच देते.

तुम्ही कुठल्या भागात ही पदयात्रा काढणार असाल याबद्दल मी मुळीच कदर करीत नाही.ही यात्रा तुमच्या शहरातल्या पार्क मधली असो,जवळपासच्या डोंगरीवरची असो किंवा आणखी कुठल्यातरी गावातल्या पर्वतावरची असो.एकूण परिणाम सारखाच असतो.माझ्या स्वतःच्या अनुभवावरून मी सांगेन की,पदयात्रा करीत असताना कोणतीही,
“भरभर चालण्याची अशी पदयात्रा” नसते.हे खरं आहे की तुम्ही लवकर लवकर पदयात्रा संपवू शकता परंतु,”भरभर पावलं टाकण्याची” पदयात्रेत पद्धत नसते.

जेव्हा आपण पदयात्रा करीत असतो तेव्हा,निरनीराळे आवाज,दृश्य,गंध अशा प्रकारच्या विवीध अनुभवातून आपली सुटका नसते.एकूण अनुभव जो मिळत असतो त्यातून आपल्याला शांततेची,स्थिरचित्ततेची आठवण आल्या वाचून रहात नाही.

मला विचाराल तर कोकणात विशेषकरून मी ज्या पदयात्रा काढल्या आहेत त्यात डोंगर चढत असताना जोरदार वेगाने होणार्‍या वार्‍याचा अनुभव घेतला आहे.एका एकी कोसळणार्‍या पावसाच्या सरींचा अनुभव घेतला आहे परंतु,ती अंतरात ठाम मारून राहिलेली शांतता कदापी गमावली नाही.
मला नेहमीच वाटत असतं की ही अंतरातली शांतता ह्या पृथ्वी-तळावरील प्रत्येक व्यक्तीने उपभोगायला हवी.हा अनुभव प्रत्येकाच्या मनस्थितीत आणखी चांगली सुधारणा होईल. हा माझाच अनुभव आहे अशातला प्रकार नव्हे,पदयात्रा काढणारे सर्वच असं म्हणतात.मग ते कुठल्याही प्रांतातले असेनात का!.

ह्याचा अर्थ असा नव्हे की,ह्यामुळे सगळ्यांचच आयुष्यात बदलाव येईल.सर्वांच्याच सर्व समस्या दूर होतील.किंवा पुढे जाऊन असं ही म्हणेन की ह्यामुळे सर्व जग शांतीमय होईल.मला स्वतःला अशा स्वैर कल्पना,भन्नाड कल्पना करायला आवडेल परंतु,एक निश्चित की असा विश्वास ठेवायला हरकत नाही की तसं जर झालं तर,हे जग जीवन जगण्यासाठी नक्कीच सुखकर होईल.”

ऐकून झाल्यावर सुधाकराचे मी थॅन्क्स मानले.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

 

 

आत्मसन्मान असावा हे मला भावतं.

“जीवनाचा,निसर्गाचा आणि अन्य प्राणीमात्राचा सन्मान करून राहिल्यास जीवन जगण्यासारखं निश्चितच वाटेल.”…इति माझा पुतण्या.

त्याचं असं झालं,माझ्या एका जवळच्या मित्राच्या मुलाने आत्मसमर्पण केलं,जीव दिला.हे मला कळताच मी माझ्या मित्राला भेटायला गेलो होतो.त्याच्या बरोबरोबर झालेल्या बोलण्यातून एक गोष्ट लक्षात आली की माझ्या पुतण्याची आणि त्या मुलाची मैत्री होती.त्या मुलाने असं का केलं ह्याचा उहापोह मी माझ्या मित्राकडे केला नाही.ते सर्व मला माझ्या पुतण्याकडून कळणं सोपं होतं.

माझ्या पुतण्याकडे मी विचारणा केली तेव्हा तो मला एव्हडंच म्हणाला की त्याने जीव दिला त्याला त्याची स्वतःची खासगी कारणं होती.आणि त्याची खासगी कारणं जरी माझ्या पुतण्याला माहित असली तरी त्याचा उहापोह दुसर्‍याकुणाकडे ही करणं प्रशस्त नव्हतं.असं माझ्या पुतण्याच्या बोलण्यावरून मला कळलं.

मी ही त्याच्याकडे जास्त ताणून धरलं नाही.पण नंतर जेव्हा माझ्या पुतण्याने मला जे सांगीतलं त्यावरून मी एक कयास काढला की,जीव देण्याची टोकाची भुमिका घेण्यापूर्वी त्याने माझ्या पुतण्याबरोबर बराच संवाद साधला होता.आणि माझ्या पुतण्याचा उपदेश त्याला तसं न करण्यापासून,त्याला परावृत्त करण्यापासून, यशस्वी झाला नाही.

ह्याची माझ्या पुतण्याला खूपच खंत वाटत होती.तरीपण मी नाराज न होण्यासाठी त्याने मला स्वतःचे विचार सांगीतले.
मला म्हणाला,
“अलीकडेच मी एक लेख वाचत होतो.त्यात म्हटलं होतं,
“जेव्हा काही लोक जीव देण्यासठी पुलावरून खाली नदीत उडी घेतात तेव्हा ज्यावेळी ते अर्ध्या मार्गावर असतात त्यावेळी त्यांच्या ध्यानात येतं की,आयुष्यातल्या अर्ध्या समस्यांचं निराकरण होऊं शकलं असतं.” असं ह्या विषयात अभ्यास करणारे त्यांनी जमवलेल्या आकड्यावरून दृष्टीपंथास आणतात.

कसंही असलं तरी मी ह्या टोकाला कधीच गेलो नसतो.परंतु,काही गोष्टी विषाद करण्यासारख्या निश्चीत असतात. परंतु,मी जर माझ्या जीवनात मागे जाऊ शकलो,तर माझ्या जीवनातली एकही गोष्ट बदलायला हवी असं मला मुळीच वाटणार नाही.मी जो काही आता दिसतो आहे,तो ज्या दिव्यातून मी गेलो आहे त्यामुळे आहे.

मला नेहमीच वाटतं की जीवनाचा नेहमीच सन्मान झाला पाहिजे.आणि जीवनाबरोबर निसर्ग आणि इतर प्राण्यांचासुद्धा सन्मान झाला पाहिजे.कारण आपल्याला कल्पना ही नसते की, त्यामुळे आपण किती प्रभावीत होत असतो.जीवनाला सन्मानीत करावं हे म्हणण्यासाठी मी एव्हड्यासाठीच प्रवृत्त होतो कारण,असं केल्याने जीवन सुखकर होतं.मुळातच मी माझे असलेले क्षण मला देतो.त्यामुळे ज्या गोष्टी बद्दल मी विचार करीत असतो ते करायला सोपं होतं आणि मी कोण आहे समजायला ज्या गोष्टी परिवर्तीत व्हायला हव्यात त्या व्हायला मला मदत होते.ह्याच कारणाने इतर गोष्टीपासून दूर राहून माझ्या मला संतुष्ट करून घ्यायला संधी मिळते.स्वतःला संतुष्ट करून घ्यायला कोणाला आवडणार नाही?तणावापासून दूर रहायला कुणाला आवडणार नाही.?असं राहिल्याने मला कशाबद्दलही विषाद रहात नाही.होय,मी चुका नक्कीच करतो आणि त्या करून त्यतून शिकतो त्यामुळेच मला मी घडवतो.

मला नेहमीच वाटतं की निसर्गाचा आदर केला जावा.कारण त्यामुळेच आपल्याला शांती,
प्रसन्नता मिळते आणि जीवन तणाव विरहीत रहातं.म्हणूनच अधुनमधून निसर्गाच्या सानिध्यात रहावं. कौटूंबीक कटकटी,कष्ट नातीगोती यांच्या समस्यापासून दूर रहायला मिळतं.फक्त आपल्या आपण.निसर्गाशी संवाद साधल्याने आराम मिळतो आणि तणाव निघून जातो.शिवाय निसर्गाच्या सानिध्यात स्वच्छ हवा आणि सूर्याच्या उन्हात व्हिट्यामीन “डी” मिळते ते अलायदा.

मी कुठेतरी वाचलंय की,प्राण्यांना आणि वन्य-प्राण्यांना नाहक पीडा दिली जाते.दुर्दैवाने हे प्राणी मुके असतात. परंतु त्यांना नक्कीच भावना असतात शिवाय त्यांना वेदना पण होतात.जशा आपल्यालाही होतात.अशावेळी आपण त्यांना आपलंसं करून राहिलं पाहिजे.निसर्गानेच आपलं जीवन सुखकर व्हावं म्हणून त्यांना सहचर्य दिलंय.

शेवटी एव्हडं म्हणावंस वाटतं की,जीवनाचा,निसर्गाचा आणि अन्य प्राणीमात्राचा सन्मान करून राहिल्यास जीवन जगण्यासारखं निश्चितच वाटेल.”

माझा पुतण्या जे काही सांगत होता ते मला पटलं.शिवाय चर्चेच्या ओघात मला म्हणाला होता की,तो मुलगा एकलकोंडा सवभावाचा होता.त्याला जास्त मित्र नव्हते.त्याला वाटतं तेच बरोबर आहे असं त्याला वाटायचं. अशी जीवनशैली नसायला हवी होती वगैरे वगैरे.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

सूर्य-उपासक मंदार.

“आज काहीही घडलं तरी उद्या सूर्य उगवणार हे निश्चीत.”

मंदारला,सकाळचा त्याच्या बल्कनीत येऊन,सूर्याला पाहून काहीतरी पुटपुटताना मी नेहमीच पाहिलेलं आहे. कधीतरी विचारावं की,तू सूर्याचा उपासक आहेस हे उघडच आहे.पण तू सूर्याकडे कुठच्या दृष्टीने पहातोस हे मला माहिती करून घ्यायचं असं वाटायचं.आज तुला सरळ सरळ विचारतो की,ह्या शक्तिशाली सूर्याकडे तू कोणत्या विचाराने पहातोस.निसर्गाचा एक तत्प गोळा म्ह्णून? की,उर्जा देणारी,जीवन विकसीत करणारी अत्यंत महत्वाचा निसर्गाची उपाययोजना म्हणून पहातोस.?

माझ्या प्रश्नाचं उत्तर द्यायला मंदार इतका खूश दिसला की त्याने सांगायला सुरवात केली,

“हे अगदी त्रीवार सत्य आहे की सूर्य हा शक्तिशाली आहे आणि त्याच्या शिवाय आपल्यापैकी कुणीही जीवन जगूच शकत नाही.तथापी,मी असं सुचित करीन की,दहा लोकांना समजा असं विचारलं की,
“सूर्य तुमच्या आयुष्यात काय भुमिका घेत असेल?”
प्रत्येकाचं उत्तर वेगळंच असणार.कदाचित कोणत्या दिवशी कुणाला हे विचाराल यावरही ते उत्तर अवलंबून असेल.माझंच उदाहरण बघा.

मे महिन्यात एखाद्या अगदी खूप उकाडा होत असलेल्या दिवशी विचाराल,जेव्हा मी आमच्या बाल्कनीत आराम खूर्चीवर बसलेला असेन तेव्हा नुकत्याच उगवलेल्या सूर्याची किरणं माझ्या अंगावर पडत असतील तेव्हा मी समजून जाईन की,ही सूर्याची किरणं मला,माझं स्वतःचं मुल्य वाढवण्यासाठी म्हणजेच माझी प्रतिमा उजळ करण्यासाठी,मला शक्ती देत आहेत.खरंच,मी सूर्य-उपासक आहे.परंतु बराच वेळ सूर्याच्या उन्हात राहिल्यावर,आपल्या त्वचेवर दुष्परिणाम होण्याचा संभव असल्याने मी माझ्या शरीराची विशेष
काळजी घेतो.पण त्याचा अर्थ त्या प्रचंड तप्त गोळ्याचा आदर मनात ठेवूनच करीत असतो.

तसंच मी योगासनं करीत असताना नियमीत केलेल्या सूर्य-नमस्कारासारख्या आसनातून मी शक्ती संपादन करीत असतो.सूर्य-भक्ती करणारे सर्व लोक ह्या सर्व शक्तिमान सूर्याबद्दल आभार दाखवण्याच्या माझ्या वृत्तीची वाखाणणीच करतील.
अलीकडे,योगातून मिळणारा व्यायाम बराच लोकप्रिय झालेला आहे.ह्या प्रचंड मोठ्या जगात जगणारे सर्व आपण त्या जगाशी एक जीव रहाण्यासाठी ह्या योगातून मिळणार्‍या व्यायामातून, ज्यांना विरंगूळा आणि जाणीव असण्याची जरूरी आहे अशाना त्यात सामावून घेऊन ती शक्ति मिळवीत असतो.
तरीपण,हे लक्षात ठेवण्यासारखं आहे की,ही योगाभ्यासातून सूर्याच्या होणार्‍या पुजेचं मुळ हजारो वर्षापूर्वीच्या परंपरेतून आलेलं आहे.आणि म्हणूनच,मी अगदी आनंदाने माझा पूरा भरवसा त्या अत्यंत ज्ञानी पिढ्यांवर ठेवतो.खेड्यातल्या भाजी बाजारात मी जातो तेव्हा अगदी मोह पाडणारी निरनीराळी भाजी आणि फळं पाहून मी खजील होतो.
सूर्याच्या उष्णता देण्याच्या शक्तितूनच ही रंगीबेरंगी भाजी आणि फळं तयार होत असतात.आणि ती तशी तयार होण्यासाठी सूर्याचा अतीशय आदर बाळगून शेतकरी आपला घाम गाळत असतो.
उकाड्याच्या दिवसात,कचेरीत सबंध दिवस काम करून दमला भाकलेला मी जेव्हा घरी जाण्यासाठी मी माझ्या गाडी जवळ येतो तेव्हा, मी माझे डोळे किलकीले करून त्यातून उत्तर देण्याच्या प्रयत्नात असतो.माझं डोकं सूर्याकडे कलतं करून,थोडं चेहर्‍यावर हास्य आणून पहात असताना माझ्या चटकन लक्षात येतं की माझी उर्जा मी वाढवीत आहे आणि माझं अंतर आणि आत्मा शांतीने आणि आशादयी इच्छेने भरून ठेवण्याच्या मी प्रयत्नात आहे.

जेव्हा मी माझं आयपॉड ऑन करून गाणी ऐकण्याच्या प्रयत्नात असतो,आणि हे भर सूर्यप्रकाशात फिरायला निघालो असताना,सूर्यप्रकाश माझ्या खांदा उजळ करीत असताना,एखादं सूर्यावरतीच गायलेलं भावगीत ऐकत असताना,माझ्या जीवनाला उजळ करणारा सूर्यप्रकाश असंच माझं आयुष्य उजळ करो असं वाटतं.सूर्यावर अनेक गाणी लिहीली आहेत अनेक भावगीतं गायली आहेत.पिढ्यानपिढ्या सूर्यावर लिहीणारे गीतकार,कवी सूर्यप्रकाशाचं महत्व समजून गेलेले आहेत.

सरतेशेवटी मी एव्हडंच म्हणेन की,सूर्यप्रकाशाची क्षमता मी ओळखलेली आहे.आज काहीही घडलं तरी उद्या सूर्य उगवणार हे निश्चीत.”

मंदारचं हे सर्व स्पष्टीकरण ऐकून माझं पूर्ण समाधान झालं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

परखून पहायला काय जातंय?

संगीता आपल्या आजोळी वाढली.त्यामुळे तिच्या आजीचे तिच्यावर बरेच संस्कार झाले.त्यातली आवर्जून सांगण्यासारखी एक बाब म्हणजे आजीने शिजवलेल्या प्रत्येक पदार्थाची चव घेऊन आपलं मत देण्याचा आजीने तिच्यावर टाकलेली ही जबाबदारी.

संगीता मला आपला अनुभव सांगत होती.मला म्हणाली,

“मला अन्न -खाद्य लय आवडतं.अन्नाची चव,क्रियापद्धति,वास-गंध अगदी अन्नाबदद्धल सर्व काही मला मोहात पाडतं.खावं खावं जे वाटतं तेच हे अन्न-खाद्य.
खरं म्हणजे,अन्न पदार्थावर प्रेम करायचं हे मला माझ्या आजीच्या स्वयंपाकघरातून उदयास आलं. माझ्यासाठी माझी आजी एक स्टूल मला बसण्यासाठी किचनमधे ठेवायची.मी त्यावर बसून तिला मी बारीक बारीक गोष्टीसाठी मदत करायची.उदा.मासे नीट करून देणं,अंडी फोडून देणं,तव्यावरचा पोळा उलथून पालथून गरम करणं,पावाचे सॅन्डविच करायचे असतील तर त्यासाठी सामुग्री जवळ करणं,रात्रीच्या जेवणासाठी कडधान्य भिजवून ठेवणं वगैरे,वगैरे.

आणि हो! प्रत्येक पदार्थ शिजवून तयार झाला की त्याची मला चव पहायला सागणं.मला ती म्हणायची,
“तुला त्याची चव आवडलीच पाहिजे असं नाही.पण त्याची चव आजमावली पाहिजेस.”
खरं सांगायचं तर,माझ्या आजीच्या ह्या सवयीची मी घृणा करायची असं म्हटलं तर अतिशयोक्ती होऊ नये.अर्ध-कच्च शिजलेल्या मटणाची चव,कारल्याची शिजलेली भाजी वाटीत घेऊन त्यात गुळ-चिंच योग्य घातली गेली आहे का त्याची चव,अशा अनेक पदार्थांची चव घेऊन झाल्यावर तो पदार्थ मला क्वचितच आवडायचा.असा एखादाच पदार्थ मात्र मला आवडायचा.पण म्हणून माझ्या चव घेण्याच्या रिवाजावर माझ्या आजीने कधीच खंड आणू दिला नाही.

माझ्या कधीच लक्षात आलं नाही की,तिचा हा माझ्याकडून प्रत्येक पदार्थाची चव घेण्याच्या ध्यास कसा निर्माण झाला.समजा एखादा पदार्थ मला आवडतच नाही हे माहित असताना त्याची चव घेण्याच्या प्रयत्नचा अट्टाहास कशासाठी.मला असं वाटतं जर का,एखादा पदार्थ दिसायला इतका घटिया दिसला,त्याचा वास इतका घटिया होता तर मग त्याची चव नक्कीच घटिया असणार.असो.

नंतर माझं लग्न झालं.मी माझ्या सासरी गेल्यानंतर म्हणजेच माझ्या आजीपासून दूर गेल्यानंतर,ही पदार्थाची चव घेण्याची सवय अर्थात निघून गेली आणि मला जो पदार्थ आवडायचा तो खाण्यात मी आनंद घ्यायची.ह्या दिवसात मी कधीच आजीचा विचार केला नाही की परत ती मला जबरदस्ती करून चव घ्यायला लावील.

जशी वर्षं निघून गेली तशी ह्या अन्न खाण्याच्या चाकोरीत मी रहात होते.मी मासे मटण खाणारी,आणि मला माहित असायचं मला काय चवीचा तो पदार्थ आवडायचा.त्या बाहेर जाऊन निराळी चव घेण्याची मला जरूरी भासली नाही.

माझं लग्न झाल्यावर ते सुरवातीचे दिवस होते.आता तो प्रसंग आठवत नाही पण काही कारणास्तव आम्ही घरची सर्व मंडळी जेवायला म्हणून एका होटेलात गेलो होतो.
प्रत्येकाने आपल्याला आवडतात ते पदार्थ ऑर्डर केले.माझ्या नवर्‍याने तिसर्‍याची (शिंपल्याची) करी ऑर्डर केली.त्याला ती करी आवडायची.घरची गोष्ट निराळी होती.घरी आपल्या हाताने मासे साफकरून त्याचे केलेले पदार्थ मला आवडतात.पण बाहेर होटेलमधे केलेले नाही.आणि विशेष करून तिसर्‍याची करी.परंतु माझ्या नवर्‍याला बरं वाटावं म्हणून मी ती करी घेण्याचं धारिष्ट केलं.

पण अहो आश्चर्य! नवीनच लग्न झालेल्या नवर्‍यावर छाप पाडावी म्हणून म्हणा किंवा आणखी काही म्हणा,मी मोठं धारिष्ट करून,ती करी चाखायला मला खूप आनंद होत आहे असा तोंडावर अविर्भाव आणून एक चमचाभर करी मी माझ्या जीभेवर सोडली.मी अगदी चकित झाले.करीचा चमचा तोंडाजवळ नेल्यावर मसालेदार वास माझ्या नाकात गेला,त्या करीचा रंग बघून नक्कीच ती आंबट-तिखट असणार हे माझ्या नजरेतून सुटलं नाही.हे सर्व एकत्रीत झाल्याने मी खरंच सुखानंद खात आहे असं मला वाटलं तर अतिशयोक्ती होणार नाही.माझ्या आयुष्यातली ही पहिली वेळ की ज्यावेळी बाहेर तयार केलेला एक स्वादिष्ट पदार्थ मी खात होते.

माझ्या आजीचे उद्गार माझ्या कानात घुमत होते.बाहेरचे मटण-माश्याचे पदार्थ मला आवडणारच नाही अशी समजूत करून मी विसंबून राहिल्याने अश्या स्वादिष्ट पदार्थाना मी मुकले होते.माझ्याकडून एव्हडी चूक कधीच झाली नव्हती.

ह्या प्रसंगानंतर एक मी ठरवलं. नेहमी परखून पहावं.काहीतरी नवीन गोष्ट अनुभवण्यासाठी, आपल्याला दिलासा देणार्‍या क्षेत्रातून, नक्कीच बाहेर पडून पहावं आणि काहीतरी नवीन अनुभवावं.तुम्हाला त्या गोष्टी पासून आनंद झालाच पाहिजे असं नाही.पण परखून पाहिलं पाहिजे.एकदम अपूर्व अनुभव,उत्तम काळ आणि अगदी सर्वात निकृष्टतम म्हणजे,जीवनातलं सर्वात उत्तम अन्न-खाद्य अन्यथा घालवून बसाल.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

 

“त्रुटीशिवाय जीवन न लगे”

“माझ्या आईच्या जाण्याने माझी झालेली नुकसानी मला भेडसावत नव्हती तर तिच्याशी मी ज्या तर्‍हेने वागलो ते मला जास्त भेडसावत होतं.माझाच स्वार्थीपणा मला सहन
होत नव्हता.”….इती दामू

माझं मनगटाचं घड्याळ बंद पडलं होतं.घड्याळ खूप जूनं झालं होतं पण ते मला आवडायचं.रोज चावी देण्याचा त्यात व्याप असला तरी ते अचूक चालायचं.त्याचा सोनेरी रंग आणि त्याचा सोनेरी पट्टा मला आवडायचा. माझ्या एका मित्राने दामू देव्हारेचं नाव सांगीतलं.दामू एका नामांकीत घड्याळाच्या कंपनीत घड्याळं ॲसेंबल करायचं काम करायचा.घड्याळ्यातली आतली घडण किती खिचकट असते हे सर्वांनाच माहित असतं.परंतु खिचकट असताना त्याची घडण करायच्यावेळी एखाद्याला परिपूर्ण(perfect)असायला हवं.नाहीतर एव्हड्या लहान डबीत एव्हडी चाकं व्यवस्थित मांडून त्याची घडण करणं काही सोपं काम नक्कीच नसणार.असो.

दामूने माझं घड्याळ पूर्वव्रत करून दिलं.मला खूप आनंद झाला.ते घड्याळ दुरूस्त होईल ह्याची आशाच मी सोडून दिली होती.माझी आणि दामु देव्हार्‍याची दोस्ती जमली.
मी त्याला माझ्या घरी एकदा जेवायला बोलवलं होतं.बोलत असना मी त्याला एक प्रश्न केला हे एव्हडं खिचकट काम तू कसं करतोस?
मला दामू म्हणाला,
मी लहानपणापासूनच perfectionist आहे.पण ते वेड मला आयुष्यात भोवलं.आता मला पटलं की त्रुटीशिवाय जीवन नाही.नव्हेतर आयुष्यात त्रुटी येणं आवश्यक आहे.हा माझ्यात असा कसा बदल झाला असं तुम्हाला सहाजिकच वाटेल.

माणसात थोड्या त्रुटी असणं हे मला योग्य वाटतं.माझ्या उभ्या आयुष्यात मी पूर्तता मिळवण्यासाठी खूप प्रयास केले. आणि अंतिम निकाल खूपच निराळा लागायचा.त्यामुळे सरतेशेवटी जो येईल तो निर्णय स्विकारायचा मी ठरवायचो.यातुन मी एकच शिकलो की पुर्तता होणे कदापी शक्य नाही.

माझी जूनी आठवण आहे की मला माझं कुटूंब अगदी परिपूर्ण असावं असं वाटायचं.माझी आई माझे वडील माझी बहिण भाऊ आणि मी धरून सर्व सदासर्वकाळ उत्तम प्रकृतीने असावेत असं नेहमी वाटायचं.पण प्रत्यक्षात जे मला वाटायचं ते सोडून सर्व काही व्हायचं.त्यामुळे काय व्हायचं की मला हव्या असलेल्या गोष्टीपासून मी दूर दूर जायचो म्हणजेच माझं कुटूंब मी दुरावयाचो.

मला आठवते ते दिवाळीचे दिवस होते.मला माझी आई म्हणाली की तिला बरं वाटत नाही डॉक्टर तिला म्हणाले की तिने हॉस्पिटलात जावं.हे ऐकून मला खूप वाईट वाटलं मी एका कोपर्‍यात जाऊन मुसमुसून रडलो.मला जीवन नकोसं झालं होतं.ऐन दिवाळीच्या दिवसात माझी आई आमच्या बरोबर नसणार होती.मी दत्ताच्या देवळात जाऊन देवाला खूप साकडं घातलं.वय बालिश होतं.विचार ही बालिशच असणार.पण माझ्या आईबरोबरची ती माझी शेवटची दिवाळी होती.

त्या दिवशी मी हॉस्पिटलात गेलो.आणि माझ्या आईशी दहाएक मिनीटं बोलत होतो.त्यावेळी माझ्या मनात सतत येत होतं की आईने आजारी व्हायला नको होतं.खाऊन पिऊन सर्व काही ठीक असताना आजारी ते काय म्हणून माणूस पडतो.मी ज्यावेळी घरी पोहोचलो तेव्हा माझ्या मनात मुळीच आलं नाही की माझ्या आईबरोबरची ती शेवटची दिवाळी ठरणार होती.

दिवाळीच्या एक आठवड्यानंतर माझ्या आईची प्रकृती थोडी गंभीर झाली.ती अंथरूणावरून उठून चालू शकत नव्हती.तिला सतत कुणा ना कुणाची सोबत लागायची.मला आईचा राग यायचा.त्रुटी शिवाय रात्र जावी म्हणून मी दत्ताकडे प्रार्थना करायचो.सर्व परिपूर्णता असावी म्हणून मी दत्ताकडे मागणं करायचो.
माझी प्रार्थना सफल होत नाही आणि माझी आई काही बरी होत नाही हे माझ्या लक्षात आल्यावर मी देवाला म्हणालो मला परिपूर्णता नको पण माझी आई बरी कर.माझ्या आईला परिपूर्ण कर.पण ते मला मिळणार नव्हतं.माझी आई त्यानंतर एक महिना हॉस्पिटलात होती.मी तिला त्या एक महिन्यात नऊ वेळा पहायला गेलो.ती आजारी आहे हे मला सहनच होत नसायचं.मला न सहन होण्यासारखं अपंग,आजारी आणि आशा सोडण्याजोगी माझी आई.

माझी आई गेली आणि तो माझ्या आयुष्यातला सर्वात मोठ्या त्रुटीचा दिवस होता.माझ्या आईच्या जाण्याने माझी झालेली नुकसानी मला भेडसावत नव्हती तर तिच्याशी मी ज्या तर्‍हेने वागलो ते मला जास्त भेडसावत होतं.माझाच स्वार्थीपणा मला सहन होत नव्हता.मी अगदी हताश झालो होतो.इतके दिवस रोज मी आईकडे जाऊन तिचा सहवास मला मिळवला असता.त्याऐवजी मी परिपूर्णतेच्या मागे लागलो होतो.जी परिपूर्णता मला कधीच मिळवता आली नाही.

माझ्या अशा आयुष्याशी जुळतं घ्यायला मला काही काळ दवडावा लागला.अजूनही त्या काळातून मी परिपूर्ण सुटलेलो नाही.पण एक गोष्ट जाता जाता माझ्या लक्षात येऊ लागली होती की,जे जीवनात मिळतं ते आत्मसात करावं.जी परिपूर्णता मला वाटायची ती मिळवण्यासाठी माझ्या जीवनातला बराचसा काळ मी मोफत घालवला.खरंच जीवन इतकं कमी असतं की अशातर्‍हेने ते उधळून लावण्यात अर्थ नसतो.जसं आहे तसं अंगीकारावं.सर्व त्रुटीसह अंगीकारावं. आता मी त्रुटीवर जास्त विश्वास ठेवतो.”
मला हे सर्व दामूचं तत्वज्ञान ऐकून जरा अचंबा वाटला.मी त्याला म्हणालो,
“दामू,मला असं वाटतं,माणूस आणि यंत्र ह्यात हाच फरक आहे.तू तुझ्या लहानपणी अगदी पर्फेक्षनीस्ट होऊं पहात होतास आणि माझं जूनं घड्याळ दुरूस्त करून ते आता परफेक्ट चालेल असं केलंस.आणि ते नक्कीच चालेल.कारण त्या यंत्राला मन नाही,विचार नाही आणि भावना तर नाहिच नाही.जीवनातली घडी तशीच रहात नाही.हे तुला तुझ्या आईच्या उदाहरणावरून कळलं.ते कळलं ते बरंच झालं.नाहितर तुझ्या त्या विचाराने तू आयुष्यभर दु:खी झाला असतास.आणि हाच यंत्रातला आणि माणसातला फरक आहे. माझं घड्याळ मी तुझ्याकडे दुरूस्तीला टाकेपर्यंत पडून होतं.आणि ते तसंच राहिलं असतं.तू ते दुरूस्त करू शकलास कारण त्या घड्याळ्यातल्या त्रुटी तू समजू शकलास.म्हणून मी ही तुझ्याशी सहमत होऊन म्हणतो की,

“त्रुटीशिवाय जीवन न लगे”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॉलिफोरनीया)

छोट्याश्या घरासमोर छोटीशी बाग.

“माझी बाग छोटीशी असल्याने माझा बागेत बराच वेळ जात नाही.त्यामुळे आणखी अनेक कामं मी निवांतपणे करीत असतो.”

सूर्यकांताने शहरात नवीन घर घेउन बरेच दिवस झाले.मला तो भेटल्यावर घर पहायला यायला नेहमीच आमंत्रण द्यायचा.
“माझ्या घरापेक्षा मी सजवलेली बाग तुम्हला आवडेल”
असं तो मला नेहमी म्हणायचा.
त्याची बाग बघून मला खूपच नवल वाटलं.कारण बाग तशी फार मोठी नव्हती.पण त्याने ज्या पद्धतीने त्यात झाडं लावली होती.ते वाखाणण्यासारखं मला वाटलं.

मला न!,घरासमोर, किंवा घराच्या मागे लहानशीच बाग असलेली आवडते.अशा लहानश्या बागेत असलेली क्षमता जी, कोणी त्या बागेची देखभाल करतो, त्याच्या बागेविषयीच्या दृष्टीकोनात परिवर्तन घडवू शकते. अशी लहानशी बाग आणखी एका कारणास्तव आवडते ज्यामुळे,त्या बागेत असलेले जवळ जवळ प्रत्येक तण उपटून काढायला शक्य होतं आणि प्रत्येक अंकूर कुसकरून किंवा चुरडून टाकता येतो.

अशी छोटीशी बाग मी माझ्या घराच्या मागे संभाळून ठेवली आहे आणि तिची देखभाल करीत आहे.मला उगाचच वाटायचं की घरासमोर किंवा घराच्या मागे भली मोठी जागा असावी आणि त्यावर भली मोठी फुलबाग किंवा फळबाग असावी.कारण शहरात मी घराच्या आजुबाजूला मोठ्या मोठ्या बागा बघीत्ल्या आहेत.त्याचच हे मनावरचं दडपण असावं.हे घर विकत घेण्यावेळी सुरवातीला बागेसाठी जागा खूपच लहान आहे असं मला वाटलं होतं.

पण ज्यावेळी माझं मन माझ्या बालपणाच्या दिवसात गेलं तेव्हा माझं मन मला माझ्या आजोळी नेईल याची खात्री होती.आणि ते अशासाठी की,माझ्या आजोळी माझ्या आजीनेसुद्धा अगदी छोटुयाश्या जागेत एक सूंदर बाग तयार केली होती.ती मला आठवण आली.माझ्या आजीने निरनीराळ्या फुलांची बाग सजवली होती.त्यात सदाफुली पासून सोनचाफ्यापर्यंत सर्व काही होतं.माझ्या आजोळच्या घरासमोर ही बाग होती.पडवीत आजीने रात्रराणी आणि साईलीची वेल लावली होती.पडवीत बसल्यावर वार्‍याच्या झुळूकेबरोबर दोन्ही फुलांचा वास मिश्रीत होऊन नाकावर आपटायचा.
शिवाय बागेत अनेक रंगाचे गुलाबाचे ताटवे,गर्द लाल-जांभळा रंग मिश्रीत फुलांची बोगेनव्हिलीची वेल अशी अनेक झाडं लावून सर्व जागा व्यापली होती.माझ्या आजीने तुळस,ओवा ह्यांचे रोपही लावले होते.ह्या झाडांची पानं चुरडल्यास हाताला निराळाच सुंगध यायचा.

आमच्या बागेची उभारणी करताना माझ्या आजीच्या बागेतले फुलांचे पराग माझ्या आत रोवले होते असावे आणि ते मोठेही झाले असावे.माझ्या आजीचा अमुल्य वारसा माझ्याकडे ठेव म्ह्णून होता असावा.हळू हळू फुलझाडं लावून त्यांची देखभाल करायला मी लागलो होतो.त्यामुळे ह्या माझ्या छोट्याश्या बागेत जे काही उगवत होतं,ते वेली सारखं पुढे पुढे जात होतं,आणि फुलपाखरांसारखं हवेत उडत होतं त्या सर्वांशी माझी शारिरीक सलगी वाढत होती.

मी एका गोष्टीचा शोध लावला होता,तो म्हणजे एक बहुमुल्य ज्ञानेंद्रियाचा अनुभव प्राप्त करण्याचा अनुभव.सकाळच्या पारी बागेत आल्यावर आणि कामावर जाण्यापूर्वी फक्त पाच मिनीटात हे होत होतं.प्रत्येक झाडाचं पान किंवा फुल कुसकरून पाहिल्यावर येणारा वास,किंवा फार सौम्यपणे परिश्रम घेऊन उचकून काढलेल्या तणातून येणारा एक सुगंध.मी प्रत्येक रोपाची काळजी घ्यायला शिकलो होतो.त्यांची वाढ होत असताना आनंद घेत होतो आणि ती कोमेजली असताना दुःख करीत होतो.बागेत फिरताना एक गोष्ट मी शिकून गेलो ती म्हणजे, फुला-फुलावरून वासासाठी आणि मधासाठी गुंजन करणारे भोंवरे पाहून,रंगीबेरंगी फुलपाखरं फुलावर बसलेली पाहून,आणि अनेक प्रकारच्या रंगीत माशा त्या वातावरणातल्या हवेत घोंघावताना पाहून घनदाट जंगलात पहायला मिळणारी भित्री हरणं आणि एडके फिरल्यासारखे भासून घेत होतो.

मी एक शोधून काढलं की,बागेत फिरताना रोजच्यारोज फुलझाडांना होणार्‍या स्पर्शातून आणि वासातून माझ्या जीवनाच्या वस्त्राची विण मी पुन्हा पुन्हा नीट विणत होतो.त्यामुळे शहरात राहूनही मला गावात राहिल्या सारखं भावत होतं.

एखादा घरमालक घरासमोर बाग पाहून बागकाम करायला आनंद घेत असतो हे काही खास टिप्पणी करण्याजोगं नाही.पण मी यातून जे शिकलो ते जरा वेगळं आहे.आणि ते म्हणजे,मी जरका केवळ देखावा म्हणून मोठं घर आणि समोर मोठी बाग घेऊन बसलो असतो तर तुर्तास थोडा भारावून गेलो असतो. आठवड्याचा शेवट पूरा बागकामात व्यथीत झाला असता.मोठी बाग सुसज्ज ठेवण्यासाठी पेस्टीसाईट्स, हरबीसाईटस,वापरून गवत कापण्याचं यंत्र वापरून,पाला पाचोळा जमवायचं यंत्र वापरून,वेळ दवडला
असता.किंवा कुणाला तरी पैसे देऊन बाग सुसज्ज ठेवली असती.अशी ही, वेळ व्यथीत करणारी आणि परक्याकडून देखभाल करून घेतली गेलली बाग माझ्याच दृष्टीतून दूरून पाहून सुखावण्यासाठी असते.जसे अलीकडे लोक गाडीच्या काचेतून किंवा टीव्ही मधून जग पहातात तशातल्याच प्रकार म्हणावा लागेल.

परंतु,माझ्या लहानश्या बागेतून बुडापासून मिळणारा अनुभव पाहून मी अशा निर्णयाला आलो आहे की,कमी प्रयत्नशील राहून आणि कमी हाशिल करून राहिल्यामुळे माझ्या छोट्याश्या बागेत मला,पहाण्यास,स्पर्श करण्यास,चव आणि वास घेण्यास भरपूर वेळ मिळतो.पुरं जीवन जगण्यासाठी वेळेची जरूरी भासत असते. माझी बाग छोटीशी असल्याने माझा बागेत बराच वेळ जात नाही.त्यामुळे आणखी अनेक कामं मी निवांतपणे करीत असतो.असा हा वेळ भरभराट करून घ्यायला आणि बढती करून घ्यायला नक्कीच उपयोगी होतो.”

सूर्यकांताला मी पाठीवर शाबासकी दिली.आणि छोट्या बागेचं महत्व मला समजावून सांगीतल्यावर मी ही खूष झालो.

श्रीक्रुष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

डाव जीवनाचा आणि बुद्धिबळाचा.

“माणसाचं पण असंच आहे.काही माणसं तिरसट असतात तिरकी चालतात अगदी उंटासारखी,कांही हत्ती सारखी बिचारी एक मार्गी नाकासमोर चालतात.” …इति अंकूश.

अंकुशने त्यादिवशी मला फोन केला आणि बुद्धिबळाचा डाव बरेच दिवस खेळलो नाही तेव्हा ह्या रविवारी आपल्या घरी यायची विनंती केली.
मला पण बरेच दिवस बुद्धिबळ न खेळल्याने,जरा खेळायची हूक्की आली होती.
त्याप्रमाणे मी त्याच्या घरी त्या रविवारी गेलो होतो.
बुद्धिबळाचा डाव खेळताना बरेच वेळा आम्ही एकमेकाला समसाम हरवतो.म्हणजे अंकुश दोनदा तर मी दोनदा. पण ह्यावेळेला अंकूशने मला एकदाच हरवलं आणि तिन वेळा तो माझ्याकडून हरला गेला.
मी सहज कुतूहल म्हणून अंकूशला म्हणालो,
“कायरे,आज तूझं लक्ष दिसत नाही.तुझी बुद्धि कुठेतरी दुसरीकडे व्यस्थ राहिली की काय”?
अंकुश थोडा गंभीर झालेला दिसला.मला नक्कीच वाटलं की अंकुश मला कसलं तरी तत्वज्ञान सांगण्याच्या विचारात आहे.बोल अंकूश बोल.आता डाव बंद करूया.असं मी म्हणाल्यावर,
अंकुशने बुद्धिबळाच्या सर्व सोंगट्या,राजा,वझीर,हत्ती,घोडा,उंट आणि इतर प्यादी एका खोख्यात टाकली आणि मला म्हणाला,
“ह्या बुद्धिबळाच्या खेळाच्या संदर्भातून मला तुमच्याशी चर्चा करायची आहे.
मला असं वाटतं की अखेरीस जेव्हा बुद्धिबळाचा खेळ संपायला येतो तेव्हा राजा आणि प्यादी त्याच खोक्यात येऊन पडतात.
माणसाच्या जीवनाची हीच परिस्थिती आहे.माणसाच्या जीवनपट पाहिला तर बरंच साम्य दिसतं असं माझ्या लक्षात आलं आणि मी त्याच विचारात मग्न झालो.एका मागुन एक असे विचार यायला लागले.”

“अरे,मग असं असेल तर आपण हा बुद्धिबळाचा पट गुंडाळून ठेवूया आणि तिकडे सोफ्यावर बसून ह्या विषयावर गप्पा मारूया.तुला कसं वाटतं?”
मी लागलीच अंकुशला म्हणालो.

आणि आमची चर्चेला सुरवात झाली.
मला अंकुश म्हणाला,
“मला नेहमीच असं वाटतं की,माणूस श्रीमंत असो वा गरीब,काळा असो वा गोरा,विशेषाधिकारात असो किंवा पीडीत असो शेवटी तो त्याच विस्मृतीत जातो जिथून तो आलेला असतो.मला नेहमीच वाटतं की माणसाच्या सर्व मार्गात आणि तो विश्वासून असलेल्या निरनीराळ्या पथपदावरील अस्तित्व शेवटी एकचएक असलेल्या
अनअस्तित्वात समापन होतं.”

मी अंकुशला म्हणालो,
“म्ह्णजे,तुला असं म्हणायचं आहे का की,बुद्धिबळाच्या पटलावर ज्या सोंगट्या असतात आणि खेळ खेळताना त्या जशा वागतात तशाच जवळ जवळ मनुष्याच्या जीवनपटलाशी माणसं बरोबरी करीत असतात.राजा चेक-मेट होईपर्यंत पटलावर टिकून रहातो.आणि बाकीच्या सोंगाट्या उदा.उंट,घोडा,हत्ती, वझीर वगैरे आपली चाल विशेष पद्धतिने राखून ठेवतात.”

“अगदी बरोबर”
असं अंकुश मला म्हणाला.आणि नंतर सांग्तो,
“मला नेहमीच वाटतं की उत्पतीत येण्यापासून ते जन्म घेण्यापर्यंत होत असलेली क्रिया म्हणजे मर्यादीत अस्तित्व घेऊन येणं.आणि मग त्याच्या सभोवताली असलेल्या अस्तित्वापेक्षा आपलं निराळं अस्तित्व घेऊन मग जग समजावून घेत असणं.जन्म होत असताना नियोजनाचे जे अधिकार असतात त्यांची बरोबरी कशाशीही करता येत नाही कारण त्या जन्माचं अस्तित्वच अंतिम स्थितिला येऊन पोहचण्याच्या मार्गावर असतं.म्हणजेच दुसर्‍या अर्थाने पाहिल्यास वास्तवाच्या व्याख्येचा तो शेवट असतो असं म्हटलं तरी चालेल,हे अगदी बुद्धिबळाच्या खेळाशी तसंच पटावरच्या सर्व सोंगट्याशी मिळतं जुळतं अहे.”

मी त्याच्या म्हणण्यावर आणखी काही भाष्य करणार म्हणत होतो तेव्हड्यात अंकुश मला अडवून म्हणाला,
“आज जेव्हा आपल्यातला प्रत्येक जण, एका अस्तित्वातून, प्रतिभा म्हणून लाभलेलं आणि जतन केलेलं ज्ञान आपल्यात अंतर्भूत करून घेतो,तेव्हा आपली मुल्ये,आपल्या
भूमिका आणि धारणा स्वतःत तो परिवर्तित करीत असतो.”

“आता बोला”
असं मला म्हणाल्यावर मी म्हणालो,
“हे तुझं सांगणं अगदी बुद्धिबळाच्या राजा, वझीर,घोडा,हत्ती,उंट आणि प्यादं ह्यांच्याशी अगदी मिळतं जुळतं आहे. कसं ते बघ. जेव्हा खेळातली एखादी सोंगटी एका विशिष्ट घरात येते तेव्हा त्याच्या आजुबाजूच्या सोंगट्या त्याच्यावर प्रभाव पाडत असतात.अशावेळी त्या सोंगटीला आपली मुल्ये आणि भूमिका परिवर्तित करावी लागतात.उदां. जवळपास घोडा असल्यास तो दोन सरळ आणि एक आडवं घर चाल करतो त्यावेळी त्या सोंगटीला घोड्याच्या अस्तित्वाची जाणिव ठेवावी लागते.”

अंकुश मला म्हणाला,
“माणसाचं पण असंच आहे.काही माणसं तिरसट असतात तिरकी चालतात अगदी उंटासारखी,कांही हत्ती सारखी बिचारी एक मार्गी नाकासमोर चालतात,प्याद्याच्या चाली सारखी काही माणसं हळू हळू एक एक घर चालतात, पण शेवटी डावात टिकली तर उलट्या रेषेतल्या अंतिमघरात जाऊन नव जीवन प्राप्त करून घेतात. मग ती जागा उंटाची असेल तर उंट,घोड्याची असेल तर घोडा.माणसं पण आपल्या संसारात संस्कार बाळगून जगत असली तर शेवटी चांगल्या पोझिशनला येऊन निवृत्त होतात.वझीराचं म्हणशील तर तो नेहमी आडवा तिडवा पण सरळ मार्गे चालतो पण जरूर वाटल्यास सरळ पण तिरकी वाट घेऊनही चालतो. ”

अंकुशचे एका मागून एक सांगीतलेले मुद्दे ऐकून मी थोडा भारावून गेलो.मलाही काही विचार सुचले ते मी त्यला सांगताना म्हणालो,

“मला वाटतं,सरतेशेवटी,तुम्ही काय समजता त्याने फरक पडणार नाही.मला वाटतं,
आपल्या सर्वांना मृत्यु हाच समसमान करतो.समजा एखाद्या मेलेल्या मूर्ख माणसाचं डोक्याच्या आत निरखून पाहिल्यावर एक दिसून येईल की, तो एकप्रकारे विशेषाधिकृत व्यक्तिचं चांगलंच भलं करू शकतो त्याचं कारण असं की, दोघांच्या डोक्याच्या आत काही फरक दिसत नाही.प्रत्येकाच्या डोक्यात तिच सामुग्री भरलेली असते.दोघांचा जन्मही सारखाच असतो,वाढही सारखीच होते,आणि मरणही सारखंच असतं.
आणि राजा आणि प्यादं खेळ संपल्यावर जशी त्या खोक्यात ठेवली जातात तसंच मरणानंतर तशाच “खोक्यात” त्या व्यक्ति जातात.तो राजा आणि ती प्यादी त्या खोक्यातून काढून नवा खेळ खेळण्यासाठी पटलावर मांडली जातात त्याच प्रकारे माणसांनी जन्म घेतल्यावर त्यांची निवड होऊन जीवनाच्या पटलावर त्यांना मांडलं जातं,आणि अनाकालनीय पण पद्धतशीर अशा विस्तीर्ण पटलावर मर्यादीत हालचाल आणि प्रगती करण्यासाठी ते योजनाबद्ध होतात.

ह्या जीवनाच्या खेळात फक्त काहींनाच त्यांची प्रगती प्रत्येक पाऊला- गणीक करून घेण्याची क्षमता असते. प्रयत्नाची पराकाष्टा करून त्यांना जे भावत असतं त्याची आणि एकंदरीत संपूर्ण सहचर्याची त्यांना उन्नती करायची असते. काही तर इतके सावधगीरीने रहातात की बर्‍य़ाच, प्रभावी श्रद्धा आणि रूपांकनं बाळगून असतात.

“आणि ह्याचं केवळ कारण म्हणजे,”
असं म्हणून मी अंकुशला म्हणालो,
” त्यांचा जन्म आणि निर्मिती हीच जणू जो दर्जा ते सांभाळतात त्याची मालकी ठेवण्यासाठी असते.  गम्मत म्हणजे अशा परिस्थितीत त्यांचं शारिरीक बळ ज्यांना ते विरोध करीत असतात त्यांच्यापेक्षा जेमतेम उजवं असतं.डाव संपायला येणार असेल तर फक्त पटलावरून एकएक माणूस काढून टाकला जातो. .मोठा,लहान,बारीक,उंच.
जशी ऊंट,हत्ती,राजा, वझीर लहान सहान प्यादी परत खोक्यात जातात.जिथे अंधकार आहे,तिथे विस्मरण आहे.”

आत्ताच गुंडाळलेल्या आमच्या बुद्धिबळाच्या पटलाची आठवण येऊन चर्चेचा समारोप करताना अंकुश मला म्हणाला,
खोक्यावर ढाकण लावलं जातं,जेव्हा दुसरा डाव खेळण्याची तयारी होते तशीच नवीन जीवनाची सुरवात होते. नवीन पिढीचा उदय होतो,नव्या नीत्या उदयाला येतात आणि त्या जीवन-पटलाच्या डावाच्या असित्वासाठी,जीवनाच्या नव्या व्याख्या निर्माण होऊन आपला प्रभाव टाकण्याच्या प्रयत्नात असतात.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफरनीया)